تجلی حاکمیت قانون به عنوان ابزار تضمین حقوق بشر در اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دوره دکترای حقوق عمومی، وحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 استادیار و عضو هیئت علمی گروه حقوق عمومی، واحد شهرقدس، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرقدس، ایران

3 دانشیار و عضو هیئت علمی گروه حقوق عمومی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده
اصل «حاکمیت قانون»، دارای نقشی چندگانه در حقوق عمومی است. همزمان دارای نقش‌های اصول، هدف و ابزار دموکراسی و حقوق بشر به شمار می رود. حاکمیت قانون به عنوان ابزار تحقق و تضمین حقوق بشر، با پیش بینی پذیر کردن آینده شهروند و اعمال محدودیت بر حکومت در جایگاهی قرار دارد که اساسا فرض دو مفهوم آزادی و حقوق بشر بدون حاکمیت قانون غیر ممکن به نظر می رسد. در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر مبنای استبداد ستیزی، اصول متعددی به ویژه در فصل سوم ناظر بر حقوق بشرهستند اما ابزار تضمین آن به شکل متمرکز به چشم نمی خورند. در عین حال می توان راهی برای ابزار تضمین مبتنی بر حاکمیت قانون که در دل اصول آن پراکنده اند یافت. این نوشتار با احصاء موارد مذکور در قانون اساسی، نقش حاکمیت قانون و ضمانت اجرا های آن در تضمین و تحقق حقوق بشر و آزادی های اساسی را به صورت تحلیلی و توصیفی مورد بررسی قرار می دهد. در این تحقیق مشخص می‌شود که اصل حاکمیت قانون، و ملزومات آن(اصل عدم صلاحیت، پاسخگویی...) هم دایره رفتار و عملکرد حاکم را محدود نموده و متضمن ضمانت اجرا است و هم با پیش بینی پذیر کردن آینده شهروندان تحقق حقوق بشر را امکان پذیر می کند. اهداف و اصول قانون اساسی، بدرستی چشم انداز این حاکمیت را فراهم نموده است، اما وجود برخی الفاظ قابل تفسیر، و رویه های عملی می تواند در این مقال ایجاد چالش کند.

کلیدواژه‌ها


ابن اعثم کوفی، احمد بن علی(1374). الفتوح. مترجم احمد مستوفی هروی از محققان قرن ششم هجری. تصحیح غلامرضا طباطبائی مجد. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
استوار سنگری، کوروش(1392). حقوق اداری، ج1، تهران: میزان.
اکرمی نیا، محمد(1401). ویژگی‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران دفاع مقدس. مطالعات دفاع مقدس، 8(1)، 9-34.
پاک نژاد، امین اله؛ غمامی، سید محمد مهدی(1400). سازوکارهای مشارکت نهادهای دوست دادگاه در احیای حقوق عامه. مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(4)، 55-79.
حسینی صدرآبادی، ایرج(1401). نظام حقوقی ویژة «وضعیت اضطراری سلامت» مدیریت اپیدمی کووید19- در فرانسه، تحقیقات حقوقی –ویژه نامه حقوق و کرونا، ش 2
خسروی حسن(1388). حقوق اساسی 1، تهران: دانشگاه پیام نور.
راسخ، محمد(1385). ویژگی های ذاتی و عرضی قانون،مجلس و پژوهش، سال 13(51).
رستمیان، محمدعلی(1379). وظایف و مسؤولیتهاى حاکم در نگاه على(ع)، حکومت اسلامی، 18.
زارعی، سید محمد حسین(1394).گفتارهایی در حقوق عمومی مدرن حاکمیت قانون و دمکراسی، تهران، خرسندی.
سوری، حسین؛ رنجبر، قاسم؛ محمدی، محمدرضا(1401). تحلیل جایگاه قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در بازدارندگی دفاعی. مطالعات دفاع مقدس، 8(2)، 163-183.
صباحی، مجتبی؛ محمدی، داود؛ جعفری فر، احسان(1401). بررسی مبانی فکری راهبرد دفاعی از دیدگاه حضرت امام خامنه‌ای(مدظله العالی). مطالعات دفاع مقدس، 8(1)، 167-191.
طباطبایی موتمنی، منوچهر(1387). حقوق اداری، تهران، انتشارت سمت.
عباسی، بیژن(1394). حقوق اساسی تطبیقی، نشر دادگستر، تهران.
عباسی، بیژن(1396). مبانی حقوق عمومی، تهران، نشر دادگستر چاپ دوم.
علی ابن ابی طالب، مترجم شهیدی، جعفر(1378). نهج البلاغه، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
قطبی، میلاد(1394). آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی؛ بررسی مفهوم صلاحیت، تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
کلی، جان موریس(1388). تاریخ مختصر تئوری حقوقی در غرب، ترجمة محمد راسخ، تهران: طرح نو، چاپ دوم.
کاتوزیان، ناصر(1377). فلسفه حقوق، ج 1، تهران: شرکت سهامى انتشار، چاپ اول.
کتابی، امیرعلی؛ ایزدی اودلو، عظیم(1400). حقوق جهانی بشر در اسلام و مقایسه و تطبیق آن با حقوق بشر غرب از دیدگاه علامه جعفری. مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(4)، 33-53.
کیاکجوری، کیانوش؛ اسلامی، الماس(1401). ائتلاف سازی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: از دفاع مقدس تا محور مقاومت.. مطالعات دفاع مقدس، 8(2)، 135-161.
لاگلین، مارتین(1388). مبانی حقوق عمومی، ترجمة محمد راسخ، تهران: نشر نی.
مرکز مالمیری، احمد، سلطانی، ناصر، صدری، علیرضا(1383). آشنایی اجمالی با کلیات علم حقوق در زمینه قانونگذاری و قوای سه گانه گزارش شماره ۶۹۸۱، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی
نظامی پور، قدیر(1401). هستی شناسی و معرفت شناسی سیاست خارجی ایران دوران دفاع مقدس. مطالعات دفاع مقدس، 8(1)، 35-59.
نیکو نهاد، حامد(1393). آشنایی با مفاهیم حقوق عمومی بررسی مفهوم حاکمیت قانون، پژوهشکده شورای نگهبان
Rousset, M et Rousset, O (20044), “Droit administrative”, Presses Universitaires de Grenoble.