مطالعه تطبیقی در مصونیّت غیرنظامیان و زوال آن در نظام های حقوق بشردوستانه اسلام و بین الملل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته کارشناس ارشد، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران

چکیده
توسعه دایره حقوق بشردوستانه، یک ضرورت غیر قابل انکار است. لزوم تدوین این نیاز مهم جامعه بشری درهنگام مخاصمات، فرجام اجتناب ناپذیری از جنگ است. چنانکه ماده 48، بند دوم از مواد 51 و 52 پروتکل الحاقی اول به کنوانسیون های ژنو اشاره به آن دارد که حملات باید تنها نسبت به نظامیان صورت گیرد. نوشتار پیش‌رو با بررسی منابع کتابخانه ای به روش تطبیقی-تحلیلی برآن است تا در جهت توسعه اعمال بشردوستانه از دیدگاه نظام حقوقی اسلام برآید. مسئله آن است که در حقوق اسلام و بین الملل چه اصنافی دارای حمایتند؟ درنظام حقوقی اسلامی اشخاص با چه خصوصیاتی از حمایت برخوردارند و چه اعمالی باعث خروج افراد از مصونیت می شود؟ تتبعات نشان میدهد از آغاز، اسلام برای اشخاصی که دخالتی در نبردها ندارند، حقوق ویژه ای قائل است. پژوهش حاضر با بررسی اشخاصی که در منابع روایی تحت حمایت قرار گرفته اند، به این نتیجه نائل آمد که اسلام تمامی کسانی که فاقد «وصف اقدام فعّال» در جنگ هستند را مورد حمایت قرار داده است. تنها با «مشارکت مستقیم و غیرمستقیم در مخاصمه» و «اقتضای اصل ضرورت نظامی» مصونیت زایل می گردد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابراهیمی، محمد(1391). اسلام و حقوق بین­الملل عمومی، تهران: سمت.
ابن ادریس حلّی، محمد بن منصور(1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن براج اندلسی، قاضی عبدالعزیز(1406ق). المهذب، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن رشد قرطبی، محمدبن­احمد(1408ق). البیان و التحصیل، بیروت: دارالغرب الإسلامی.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمرو(1408ق). البدایة و النهایة، بیروت: دارالفکر.
ابن ماجه، محمد بن یزید القزوینی(بی­تا). سنن ابن ماجه، قاهره: دار إحیاء الکتب العربیة - فیصل عیسى البابی الحلبی.
ابوزهره، محمد(1415ق). العلاقات الدولیة فی الإسلام، قاهره: الدارالقومیه.
احمدی میانجی، علی(1422ق). الأسیر فی الإسلام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
اردبیلى، احمد بن محمد(1403ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
باقرزاده، رضوان؛ رنجبریان، امیرحسین(1394). بنیان اجرای حقوق بشردوستانه، تعهد دولت­ها به رعایت و تضمین رعایت حقوق بشردوستانه، پژوهش حقوق عمومی، 16(46)، 125-154.
باقرزاده، محمدرضا(1401). ابزارهای مقابله جمهوری اسلامی ایران با موارد بین­المللی نقض حقوق بشر، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 11(1)، 71-94.
برقى، احمد بن محمد بن خالد(1371ق). المحاسن، قم: دار الکتب الإسلامیة.
پروین، خیرالله؛ عالی، حامد؛ شفقی، محمدجواد(1400). جایگاه غیراهل­کتاب در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با نگاهی به مبانی دینی آن، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(1)، 63-90.
جمعى از محققان در پژوهشگاه تحقیقات اسلامى(1404ق). جهاد در آینه روایات، قم، انتشارات زمزم هدایت.
جمعى از محققان در پژوهشگاه تحقیقات اسلامى(1429ق). فرهنگ موضوعى جهاد و دفاع، قم: انتشارات زمزم هدایت.
جوهرى، اسماعیل بن حماد(1376ق). الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین.
حائری طباطبایی، سیدعلی­بن­محمد(1418ق). ریاض المسائل، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
حجازی، محمدعلی(1394). حقوق اسیران جنگی، تهران: نشر میزان.
حرّ عاملی، محمد بن حسن(1409ق). وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
حسینی­ژرفا، سیدابوالقاسم(1383). جهاد و حقوق بین­الملل، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
حقیقت­پور، حسین(1400). اصل تفکیک انسانی از نگاه حقوق بشردوستانه اسلام در مقایسه با معاهدات بین‌المللی، پژوهش­های فقهی، 17(3)، 875-906.
دوسترهوف، ایزابل و دیگران(1395). رسانه جنگ و حقوق بین­الملل، ترجمه: علی گرشاسبی و دیگران، تهران: میزان.
دیهیم، علیرضا(1380). درآمدی بر حقوق کیفری بین‌المللی، تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
راجرز، آنتونی؛ مالرب، پل(1388). قواعد کاربردی حقوق مخاصمات مسلحانه، ترجمه: کمیته ملّی حقوق بشردوستانه، تهران: انتشارات امیرکبیر.
رحمانی­تیرکلایی، حسین(1401). بررسی تطبیقی بنیادهای اخلاقی حاکم بر حقوق بشراسلامی و غربی، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 11(1)، 115-133.
رحیمی، حسن، جلال­پور، حسن(1399). اصول حقوق بشردوستانه در اندیشه سیاسی آیت­الله خامنه­ای، سیاست متعالیه، 8(31)، 175-200.
زحیلی، وهبة بن مصطفی(1434ق). آثار الحرب فی فقه الاسلامی، دمشق: دارالفکر.
زحیلی، وهبة بن مصطفی(بی­تا). الفقه الإسلامی وأدلته للزحیلی، دمشق: دارالفکر.
زمانی، سیدقاسم؛ عظیمی شوشتری، عباسعلی؛ افشار، مجتبی(1401). استناد به دفاع ضرورت به عنوان عامل رافع مسئولیت بین‌المللی دولت به فقه امامیه و حقوق بین‌الملل، با بررسی موردی سپر انسانی (تترّس)، آموزه­های فقه مدنی، 14(25)، 127-156.
زمخشرى، محمود بن عمر(1417ق). الفائق فی غریب الحدیث، بیروت: دار الکتب العلمیة.
سبحانی، جعفر(1424ق). المحصول فی علم الأصول، قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبزوارى، سید عبد الأعلى(1413ق). مهذّب الأحکام، قم: مؤسسه المنار-دفتر حضرت آیة الله.
ستایش­­پور، محمد؛ قره­باغی، نازنین(1401). حق شرط پیرامون پیوستن کشورهای اسلامی به معاهدات بین­المللی: موردکاوی معاهده حقوق کودک، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 11(1)، 95-114.
سلیمی، عبدالحکیم(1397). اصول حقوق بشردوستانه در اسلام با نگاهی به حقوق بین­الملل، تحقیقات کاربردی علوم انسانی اسلامی، 4(6)، 113-135.
سیدناصری، محمدمهدی؛ درویشی، سینا(1402). حمایت از حقوق کودکان در مخاصمات مسلحانه بین­المللی از منظر حقوق بین­الملل بشردوستانه، حقوق و مطالعات نوین، 4(2)، 1-31.
سید رضى، محمد(1414ق). نهج البلاغة، قم: انتشارات مؤسسه نهج­البلاغه.
شریفی طرازکوهی، حسین؛ صیادنژاد، محمدحسین(1399). اعمال اصول بنیادین حقوق بین‌الملل بشردوستانه بر تسلیحات کاملاً خودکار به عنوان ابزار نوین جنگی، مطالعات حقوق عمومی، 50(2)، 551-575.
شهید ثانى، زین­الدین بن على(1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم: کتابفروشى داورى.
شهید ثانى، زین­الدین بن على(1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
شیخ طوسى، محمد بن حسن(1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
شیخ طوسى، محمد بن حسن(1407ق). تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
صاحب بن عباد(1414ق). المحیط فی اللغة، بیروت: عالم الکتاب.
صدر، سیدمحمد(1420ق). ماوراء الفقه، بیروت: دارالاضواء.
ضیایی بیگدلی، محمدرضا(1395). اسلام و حقوق بین‌الملل، تهران: نشر گنج دانش.
ضیایی بیگدلی، محمدرضا(1400). حقوق بین­الملل بشردوستانه، تهران: انتشارات گنج دانش.
طباطبایى، محمدحسین(1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
علیخانی، علی­اکبر(1388). حقوق بشردوستانه در اسلام، حقوق بشر، 4(1).
عمیدزنجانی، عباسعلی(1391). حقوق بشردوستانه بین­المللی از منظر اسلام، تهران: دانشگاه تهران.
فرهادی، الهام؛ کسرایی، محمدسالار؛ توسلی­رکن­آبادی، مجید(1401). بررسی جایگاه آموزش شهروندی در سند تحوّل بنیادین آموزش و پرورش و سند 2030 یونسکو و تطبیق آن با اعلامیه جهانی حقوق بشر و اعلامیه حقوق بشر اسلامی، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 11(2)، 75-100.
فضائلی، مصطفی(1398). ماهیت و مبنای تعهد به تضمین رعایت حقوق بشردوستانه از نگاه اسلام و حقوق بین­الملل، مطالعات حقوق عمومی، 49(3)، 897-918.
فضل­الله، محمدحسین(1418ق). کتاب الجهاد، بیروت: دارالملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
فلک، دیتر و دیگران(1387). حقوق بشردوستانه در مخاصمات مسلحانه، تهران: انتشارات شهر دانش.
کاسانی، ابوبکر بن مسعود(1409ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، پاکستان: مکتبة الحبیبیة.
کاشف­الغطاء، جعفر(1422ق). کشف­الغطاء، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
کسسه، آنتونیو(1370). حقوق بین­الملل در جهانی نامتحّد، ترجمه: مرتضی کلانتریان، تهران: دفتر خدمات حقوقی بین­المللی.
کلینى، محمد بن یعقوب(1429ق). الکافی، قم: دار الحدیث للطباعة و النشر‌.
مالک بن أنس(1406ق). موطأ، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مالک بن أنس(1415ق). المدونة، بیروت: دارالکتب العلمیة.
ماوردی، علی بن محمد(1419ق). الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الإمام الشافعی، بیروت: دارالکتب العلمیة.
مجلسى دوم، محمد باقر بن محمد تقى(1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
محقق حلّى، جعفر بن حسن(1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم: مؤسسه اسماعیلیان.
محقق حلّى، جعفر بن حسن(1418ق). المختصر النافع فی فقه الإمامیة، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
محقق داماد، سید مصطفی(1398). حقوق بشردوستانه بین‌المللی؛ رهیافتی اسلامی، تهران: انتشارات سخن با همکاری مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق کرکی، علی بن حسین(1414ق). جامع­المقاصد، قم: مؤسسه آل­البیت.
مسائلی، محمود؛ ارفعی، عالیه(1371). جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین­الملل، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
مسعودی­نیا، محمد(1401). حمایت از غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه در فقه و حقوق کیفری بین­المللی، فقه جزای تطبیقی، 2(3)، 113-127.
مطهری، مرتضی(1373). جهاد، تهران: صدرا.
نجفى اصفهانی، محمد حسن(1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نوروزی، میثم؛ زندی، ریحانه و اسکندری­خوشگو، مهدی(1401). مطالعه تطبیقی مفهوم عدالت در اسلام و اندیشه حقوق بشرمعاصر، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 11(4)، 101-124.
واقدی، محمد بن عمر(1414ق)، مغازی جنگ­های پیامبر (ص)، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
هنکرتز، ژان ماری و دوسوالدبک، لوئیس(1387). حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی، ترجمه: دفتر امور بین‌الملل قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران و کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، تهران: انتشارات مجد.