عناصر حقوق شهروندی در اسلام با تأکید بر دیدگاه های آیت الله سید محمد حسینی بهشتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار علوم سیاسی دانشگاه صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، تهران، ایران

چکیده
آیت الله سید محمد حسینی بهشتی یکی از برجسته ترین بنیانگذاران حقوق اساسی جمهوی اسلامی ایران محسوب می‌شود چنانکه نام او در تاریخ انقلاب اسلامی با نام قانون اساسی، حقوق ملت و حقوق شهروندی پیوند خورده است. نوشتار توصیفی تحلیلی حاضر با هدف تبیین و شناخت عناصر حقوق شهروندی در فکر و اندیشه آیت الله بهشتی به عنوان یکی از حقوقدانان و فقهای برجسته انقلاب اسلامی به رشته تحریر درآمده است. یافته ها و نتایج بیانگر آنستکه آیت الله بهشتی به دلیل احاطه به مبانی دینی و آشنایی با مکاتب و نظام های سیاسی و نیز شناخت دقیق شرایط و مقتضیات کشور، بیشترین نقش را در تبیین عناصر و مولفه های حقوق شهروندی همچون حق آزادی، حق عدالت اجتماعی و حق امنیت در سال های اولیه پیروزی انقلاب اسلامی داشت چنانکه توانست با گنجاندن این عناصر در قانون اساسی جمهوری اسلامی در فرایند تنظیم، تدوین و تصویب آن، ضمن تثبیت قانونی حقوق شهروندی و مردم سالاری دینی، ایمن ماندن جامعه اسلامی از بازگشت دوباره استبداد و خودکامگی را تضمین نماید.

کلیدواژه‌ها


آقایی، بهمن(1376). فرهنگ حقوق بشر، چاپ اول، تهران انتشارات کتابخانه گنج دانش.
احمدزاده، سیدمصطفی(1384). حقوق شهروندی، اندیشه، 11(6)، 53-43.
ادیبی، حسین(1355). مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی شهری، نامه علوم اجتماعی، 6، 33-22.
پروین، فرهاد(1387). حقوق شهروندی در سیره نبوی در حقوق ایران، اندیشة حوزه، 72.
پلبو، روبر(1370). شهروندی و دولت، ترجمه ابوالفضل قاضی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
جوادی آملی، عبدالله(1375). فلسفه حقوق بشر، قم: نشر اسراء.
حرعاملی، محمد بن حسن(۱۳۸۳ق). وسایل الشیعه، جلد18، تهران،  مکتبه الاسلامیه.
حسینی بهشتی، سیدمحمد(۱۳58)، مصاحبه نشریه عروه الوثقی با آیت‌الله سید محمد حسینی بهشتی، ۱، ۱۵.
حسینی بهشتی، سید محمد(1361). بررسی تحلیلی از جهاد، عدالت، لیبرالیسم، امامت، چاپ اول، تهران: نشرستادبرگزاری مراسم هفتم تیر.
حسینی بهشتی، سید محمد(1377). بررسی ویژگی های حکومت اسلامی، تهران: بنیاد نشر آثار و اندیشه های شهید بهشتی.
حسینی بهشتی، سید محمد(1381). آزادی، هرج و مرج، زورمداری، مناظره آیت‌الله بهشتی، دکتر حبیب الله پیمان، دکتر نورالدین کیانوری، مهدی فتاح پور، تهیه و تنظیم بنیاد نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دکتر بهشتی، چاپ دوم، تهران: بقعه.
حسینی بهشتی، سید محمد(1383). ولایت، رهبری، روحانیت‌، چاپ اول، تهران: ناشر: آثار اندیشه هاى شهید آیت الله دکتر بهشتی‌.
حسینی بهشتی، سید محمد؛ باهنر، محمدجواد و گلزاده غفوری، علی(1386). شناخت اسلام، تهران: تهیه و تنظیم بنیاد نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دکتر بهشتی.
حسینی بهشتی، سید محمد(1386). سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های آیت الله شهید بهشتی رحمه الله(از خرداد تا اسفند 1359)، تدوین محمد رضا سرابندی، جلد 2، تهران: نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
حسینی بهشتی، سیدمحمد(۱۳۶۴). صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی، تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
 حسینی بهشتی، سید محمد(1388). حـزب جـمهوری اسـلامی مواضع تفضیلی، بـنیاد نـشر آثار واندیشه های شهید بهشتی، تهران: بقعه.
حسینی بهشتی، سیدمحمد(۱۳۹0). حزب جمهوری اسلامی، گفتارها. گفتگوها. نوشتارها، چاپ اول، تهران: روزنه.
حسینی بهشتی، سیدمحمد(1391). پیامبری از نگاهی دیگر، چاپ اول، تهران: نشر روزنه.
حسینی بهشتی، سیدمحمد(۱۳۹۴). مبانی نظری قانون اساسی، چاپ دوم، تهران: انتشارات روزنه.
حسینی بهشتی، سیدمحمد(۱۳۹6). سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های آیت‌الله شهید دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی، تدوین محمدرضا سرابندی، جلد سوم، چاپ دوم، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
حقیقت، سید صادق و میرموسوی، سیدعلی(1381). مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب، تهران: نشر مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
دارابی، علی و مطلبی، مسعود(1402). فقه، سیاست و حکومت، چاپ سوم، تهران: نشرسازمان جهاد دانشگاهی تهران.
دارابی، علی(1381). سیاستمداران اهل فیضیه، تهران: نشر سیاست.
داریوند، محمدصادق(1398). جایگاه حقوق و آزادی‌های شهروندی در منظومه فکری شهید بهشتی، حقوق بشر و شهروندی، 2(8)، 194-169.
دهخدا، علی اکبر(1373). لغتنامه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رضایی پور، آرزو (1385). حقوق شهروندی، تهران: نشر آریان.
محمدی ری شهری، محمد(1386). میزان الحکمه، ترجمه حمیدرضا شیخی، قم: موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
سرابندی، محمد رضا (1386). سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های آیت‌الله شهید بهشتی رحمه‌الله(از خرداد تا اسفند 1359). جلد 2، تهران: نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
صورت مشروح مذاکرات مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران(1364)، چهار جلد، تهران: اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی .
طباطبایی مؤتمنی، منوچهر(1370). آزادیهای عمومی و حقوق بشر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
علویان، مرتضی؛ دهرویه، عباس و رضایی خنکدار، پرویز(1401). جستاری بر مفهوم شهروندی در اندیشه سیاسی شهید بهشتی، پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 43، 96-79.
عمید زنجانی، عباسعلی(1368). فقه سیاسی، ج۱: حقوق سیاسی و مبانی قانون اساسی جمهوری اسلا‌می ایران، چاپ دوم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
قراملکی، محمدحسین(1381). حقوق متقابل مردم و حکومت، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
کاستلز، استفان و الیستر دیویدسون(1382). مهاجرت و شهروندی، ترجمه فرامرز قیلو، تهران: پژوهشکده راهبردی.
کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق). کافی، جلد 2، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
گرجی، ابوالقاسم و عمید زنجانی، عباسعلی(1379). حق امنیت شخصی افراد از دیدگاه اسلام، ترجمه سید فضل الله موسوی، نامه علوم انسانی، 1(3)، 68-33.
لک‌زایی، شریف (1382). آزادی سیاسی در اندیشة آیت‌الله مرتضی مطهری و آیت‌الله بهشتی، قـم: نشر مؤسسة بوستان کتاب.
لک‌زایی، نجف(1392). دیدگاه امنیتی شیعه با تاکید بر اندیشه آیت‌الله دکتر شهید بهشتی(ره)، شیعه شناسی، 11(41)، 40-7.
لوئیز، ویرث(1358). شهرگرایی شیوه‌ای از زندگی، تهران: نشر ایران.
مطهری، مرتضی(1376). عدل الهی، چاپ یازدهم، تهران: نشر صدرا.
منصوری، سیدمهدی(1380). حقوق و مبانی و فلسفه آن، تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
موسوی‌بجنوردی، سیدمحمد و مهریزی‌ثانی، محمد(1392). حقوق شهروندی از نگاه امام خمینی(س)، پژوهشنامه متین، 15(61)، 24-2.
موسوی خمینی؛ امام سید روح الله(1385). صحیفه امام خمینی، جلد17، چاپ چهارم.تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). 
نش، کیت(1387). جامعه شناسی سیاسی معاصر: جهانی شدن، سیاست، قدرت، ترجمه محمد تقی دلفروز، تهران: نشر کویر.
ورعی، سید جواد(1396). شهید بهشتی و حقوق ملت در قانون اساسی، سیاست نامه مفید، 2، 107-85.
Marshall, Thomas Humphrey (1950), Citizenship and Social Class: And Other Essays, University Press.
Marshall, Thomas Humphrey (1964), Class, Citizenship, and Social Development, Garden City, New York: Anchor Books.
The Cairo Declaration on Human Rights in Islam (1990) Annex to Res، No، 49/19p.