جستاری در مبانی فلسفی حق بشری «محیط زیست سالم» در مذهب امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه حقوق خصوصی، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران

2 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

3 استادیار گروه حقوق، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران

چکیده
حق بر محیط زیست سالم یکی از مهمترین مصادیق حقوق بشر بوده که در عصر حاضر مورد توجه جامعه جهانی است. این حق در متون دینی فقه امامیه به صراحت بیان نشده است. آنچه که وجود دارد، بیان برخی تکالیف برای افراد بشری در کنار ذکر عناصر طبیعت است. با این حال، آنچه ضروری است مورد بحث قرار گیرد، استخراج حقوق بشری برای داشتن محیط زیست سالم در نظام استدلالی و فلسفی فقه امامیه و یافتن پاسخ این سؤال اساسی است که چگونه می توان با لحاظ تکالیف بیان شده در متون دینی در قبال عناصر محیط زیست، به حقوق افراد بشر در این زمینه دست یافت و مهمترین مبانی این حقوق کدامند؟ پژوهش حاضر با مروری بر منابع اصیل مذهب امامیه و در روشی توصیفی – تحلیلی، با استناد به قاعده ملازمه حق و تکلیف، مهمترین مبانی فلسفی حق بر محیط زیست سالم در این مذهب را بدست آورده که امنیت، آبادانی، سلامت و بهداشت، امنیت روانی، رونق اقتصادی، اقتدار ملی، ارزش ذاتی و ارزش ابزاریِ محیط زیست، از جمله آنها است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج البلاغه.
ابن میثم، میثم بن علی(1389). شرح نهج البلاغه ابن میثم، مترجمان: قربانعلی عمدی مقدم/ حبیب روحانی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ چهار.
احسایی، ابن ابی جمهور(1405ق). عوالی اللئالی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه، تحقیق: آقا مجتبی محمدی عراقی، قم: انتشارات سیدالشهداء، چاپ یکم.
امیر ارجمند، اردشیر(1373). حفاظت از محیط زیست و همبستگی بین‌المللی،  تحقیقات حقوقی، 4(15)، 324-436.
انتظاری، علیرضا(1391). بررسی مبانی وحیانی حفظ محیط زیست، پژوهش‌های اعتقادی و کلامی، 2(7)، 71-47.
آل بحر العلوم، سید محمد(1403ق). بلغۀ الفقیه، تهران: مکتبۀ الصادق.
بنان، غلامعلی(1351). محیط زیست؛ انسان و جلوگیری از آلودگی آن، تهران: انجمن ملی حفاظت منابع طبیعی و منابع انسانی، جلد 2.
بوتکین، دانیل(1382). شناخت محیط زیست، ترجمه: عبدالحسین وهاب‌زاده، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1375). مقدمه عمومی علم حقوق، تهران: کتابخانه گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1388). وسیط در ترمینولوژی حقوق، تهران: گنج دانش، چاپ اول.
جعفی کوفی، مفضل بن عمر(1969م). توحید المفضل، قم: مکتبه الداوری.
جنیدی، محمدجواد(1352). صنایع معدنی و آلودگی محیط، تهران: سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران.
جوادی آملی،عبدالله(1388). اسلام و محیط زیست، قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی،عبدالله(1394). مفاتیح الحیاه، تحقیق و تنظیم: حجج اسلام محمد حسین فلاح زاده، یدالله مقدسی و همکاران، قم: اسراء، چاپ 185.
حرانی، حسن بن علی [ابن شعبه](1404ق). تحف العقول عن آل الرسول(ص)، تصحیح: علی اکبر غفاری، قم: مؤسسه انتشارات اسلامی، چاپ دوم.
خمینی، روح الله(1386). تحریر الوسیله، مترجم: علی اسلامی، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ بیست وسوم.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد(1362). المفردات فی غریب القرآن، بی­جا: مکتبۀ المرتضویۀ.
طباطبایی، سید محمد حسین(1374). المیزان فی تفسیرالقرآن، ترجمه: سید محمد باقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
علی بن الحسین(ع)(1384). صحیفه سجادیه،  مترجم: سید کاظم ارفع، تهران: فیض کاشانی، چاپ سوم.
فهیمی، عزیزالله. مشهدی، علی(1393). اندیشه های حقوق محیط زیست، قم: دانشگاه قم، چاپ اول.
قمی، محمد بن علی [ابن بابویه](1387). عیون اخبار الرضا(ع)، تصحیح: سید مهدی حیسنی لاجوردی، تهران: انتشارات جهان.
قوام، میرعظیم(1375). حمایت کیفری از محیط زیست، تهران: انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست.
کشاورز، اسماعیل(1387). مبانی فلسفی حق بر محیط زیست سالم، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق محیط زیست به راهنمایی دکترمحمد راسخ،  دانشگاه شهید بهشتی.
کلینی، محمدبن یعقوب(1408). الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
لطفی،عبدالرضا؛ اخگری بناب، نادر؛ فقهی، محمد رضا(1389). حمایت از محیط زیست، اموال و اماکن در مخاصمات مسلحانه، تهران: هستی نما، چاپ اول.
محقق داماد، سید مصطفی(1382). قواعد فقه بخش مدنی؛ تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ دهم.
مدنی، سید جلال الدین(1374). مبانی و کلیات علم حقوق، تهران: نشر همراه.
مشهدی، علی(1392). حق بر محیط زیست سالم: الگوی ایرانی فرانسوی، تهران: نشر میزان، چاپ اول.
مصباح یزدی، محمدتقی(1377). حقوق و سیاست در قرآن، نگار: محمد شهرابی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی(1381). نظریه حقوقی در اسلام: حقوق متقابل مردم و حکومت، نگارش: محمدمهدی نادری و محمدمهدی کریمی­نیا، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مطهری، مرتضی(1381). یادداشت­های استاد مطهری، تهران: صدراف چاپ دوم.
موحدی لنکرانی، محمد(1382). آیین کشورداری از دیدگاه امام علی(ع)، تنظیم و تدوین حسین کریمی زنجانی، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
هیثمی، علی بن ابی بکر(1408ق). مجمع الزوائد، بیروت: دارالکتب العلمیه.