تحلیل تطبیقی حقوق بشر و عدالت اجتماعی در نظام حقوقی ایران و انگاره‌های اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه حقوق، دانشکده ادبیات، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران

چکیده
این تحقیق با هدف بررسی همگرایی میان حقوق بشر و عدالت اجتماعی در چارچوب انگاره‌های اسلامی در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران انجام شده است.هدف اصلی، تحلیل نحوه انعکاس این مفاهیم در قانون اساسی و سیاست‌های کلان کشور،شناسایی چالش‌های تحقق آن‌ها، و ارائه راهکارهایی برای تقویت همگرایی در راستای تحقق عدالت اجتماعی و حقوق بشر مبتنی بر اصول اسلامی است. این پژوهش با روشی توصیفی-تحلیلی استفاده بیان داشته است که چگونه می‌توان مفاهیم حقوق بشر و عدالت اجتماعی را در چارچوب انگاره‌های اسلامی در نظام حقوقی ایران همگرا کرد،و چه موانع و راهکارهایی در این مسیر وجود دارد؟یافته‌ها نشان می‌دهند که عدالت اجتماعی، ریشه در آموزه‌های اسلامی داشته و در قانون اساسی ایران (به‌ویژه اصول دوم، سوم، و بیست‌ویکم) به‌عنوان هدفی بنیادین برجسته شده است.حقوق بشر در ایران بر پایه کرامت انسانی و عبودیت تعریف می‌شود، اما تفاوت‌های تفسیری با استانداردهای بین‌المللی، به‌ویژه درحوزه‌هایی مانند برابری جنسیتی و آزادی بیان،چالش‌هایی ایجاد کرده است.موانع ساختاری مانند فساد،نابرابری و اجرای غیرسیستماتیک قوانین،تحقق کامل این اصول را محدود کرده‌اند. بااین حال، قانون اساسی ایران ظرفیت‌هایی برای همگرایی با حقوق بشر جهانی دارد،مشروط بر اصلاح تفسیرهای شرعی و تقویت سازوکارهای اجرایی.همگرایی حقوق بشر و عدالت اجتماعی در چارچوب انگاره‌های اسلامی در ایران نیازمند اصلاحات ساختاری، از جمله مبارزه با فساد و نابرابری، تطبیق قوانین با استانداردهای جهانی با حفظ هویت اسلامی، و تقویت دولت اجتماعی فراگیر است. این تحولات می‌توانند به تحقق جامعه‌ای عادلانه‌تر و پایدارتر منجر شوند،که در آن حقوق بشر و عدالت اجتماعی به‌صورت هماهنگ و در راستای اصول اسلامی اجرا شوند.

کلیدواژه‌ها


منابع
1.      باقرزاده، محمدرضا. (1393). اوصاف حقوق بشر در نظام حقوقی اسلام. حکومت اسلامی، 19(1)، 65-90.
2.      البرزی ورکی، مسعود. (1389). حقوق بشر دوستانه در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 40(4)، 1-20.
3.      پیر سلامی، ارغوان، و دهقان، مجتبی. (1395). قانون اساسی و حقوق بشر در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران. پژوهش‌های انقلاب اسلامی،6(20)، 33-55.
4.      جوادی آملی، عبدالله. (1385). حق و تکلیف در اسلام. قم: اسراء.
5.      جوان آراسته، حسین. (1401). نقدی بر کتاب فقه اسلامی و حقوق بشر. پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی، 5(22)، 359-376.
6.      حسن‌زاده آملی، حسن. (1369). انسان و قرآن. تهران: الزهرا.
7.      حکیم‌زاده‌خوئی، پیمان، رجب‌زاده، آرام، و ستوده، شهلا. (1400). اعتلای جایگاه حقوق بشری زنان با تأکید بر نظام حقوقی ایران، فقه و حقوق نوین، 5(2)، 49-64.
8.      داوری، محسن. (1389). مفهوم حقوق بشر در تعالیم اسلامی. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، (1)، 187-113.
9.      شعرانی، ابوالحسن. (1298ق). دائره‌المعارف لغات قرآن مجید. قم: نشر طوبی، اسلامیه.
10.   صالحی، هادی، شریفی، سید حسین، و سنجابی بروجنی، دنیا. (1404). مطالعۀ تطبیقی تأسیس آمبودزمان حقوق بشر با نگاهی به ضرورت ایجاد «نهاد ملّی حقوق بشر و شهروندی» در نظام حقوقی ایران. فصلنامه تحقیقات حقوقی. https://doi.org/10.48308/jlr.2025.238736.2848
11.   طالبی، عباسعلی. (1402). بررسی ظرفیت‌های حقوق بشری قانون اساسی جمهوری اسلامی. مطالعات حقوق بشر اسلامی، 12(2)، 109-132.
12.   طلابکی طرقی، اکبر، و عطار، محمدصالح. (1396). الزامات و راهکارهای ایجاد نهاد ملی حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران (در پرتو قانون اساسی، حقوق بشر اسلامی، اعلامیه پاریس و رویه کشورها). دانش حقوق عمومی، 6(17)، 21-44.
13.   عمید زنجانی، عباسعلی. (1362). حقوق اقلیت‌ها بر اساس قانون قرارداد ذمه: بررسی گوشه‌هایی از مفاهیم حقوق بین‌الملل از نظر فقه اسلامی. تهران: انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
14.   غائبی، محمدرضا. (1395). نهادهای ملی حقوق بشر (چاپ سوم). تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
15.   فرشادیان, احمد , اسماعیلی, محسن و زالی, مصطفی . (1404). بنیادهای الهیاتی نظریه عدالت اجتماعی از منظر قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. پژوهش‌نامه حقوق اسلامی, 26(2), 483-520.
16.   کاظمی، پریسا، و بشیری، اکبر. (1398). سازوکارهای تضمین حقوق بنیادین بشر در نظام حقوقی عمومی ایران. مطالعات حقوق بشر اسلامی، 8(1)، 119-140.
17.   کدیور، محسن. (1387). حق‌الناس. در اسلام و حقوق بشر. تهران: کویر.
18.   مجتهد شبستری، محمد. (1379). نقدی بر قرائت رسمی از دین: بحران‌ها، چالش‌ها، راه‌حل‌ها. تهران: طرح نو.
19.   موسی‌زاده، ابراهیم. (1391). آمبودزمان و نهادهای مشابه آن در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران. تهران: دادگستر.
20.   نوروزی، قدرت‌الله. (1392). قلمرو انطباق نظام حقوقی ایران با حقوق بین‌الملل بشر با نگاهی به آرای امام خمینی(س). پژوهشنامه متین، 15(59)، 158-208.
 
1.       Bittar, E. C. (2021). Consonances and dissonances between legal realisms: Undecidabilities and law.
2.       Habermas, J. (2007). A political constitution for the pluralist world society. Journal of Chinese Philosophy
3.       . Reif, L. C. (2004). The ombudsman, good governance and the international human rights system. Leiden, Netherlands: Martinus Nijhoff Publishers.
1-     Al Tamimi, Y. (2017). Human rights and the excess of identity. Social & Legal Studies, 27(3), 283–298.
1.       Altwicker, T. (2022). Social justice and the judicial interpretation of international equal protection law. Leiden Journal of International Law, 35(1), 221–244. https://doi.org/10.1017/S0922156521000678
2.       Cohen-Almagor, R. (2023). Should liberal democracy respect group rights that discriminate against women and apostates? Public Governance, Administration and Finances Law Review, 8(2), 5–22.
3.       Cristeche, M. (2020). Capital accumulation, the role of the state and human rights in Argentina: Contributions for debates on economic and social right. International Institutions: Transnational Networks eJournal.
4.       Heri, C. (2020). Justifying new rights: Affectedness, vulnerability, and the rights of peasants. German Law Journal, 21(4), 702–720. https://doi.org/10.1017/glj.2020.39
5.       Hibbert, N. (2017). Human rights and social justice. Laws, 6(2), 7. https://doi.org/10.3390/laws6020007
6.       Hirsch Ballin, E. M., Ćerimović, E., Dijstelbloem, H., & Segers, M. (2020). Growing frictions. Research for Policy.
7.       Karimullah, S. S. (2024). Humanity and justice: Exploring human rights in the context of Islamic law. Tajdid: Jurnal Pemikiran Keislaman dan Kemanusiaan, 30(2). https://doi.org/10.36667/tajdid.v30i2.1497
8.       Kimaru, G. (2024). The role of international human rights law in addressing refugee rights and asylum seekers' protection. International Journal of Law and Policy.
9-     Montel, L. (2022). The social determinants of health, law, and urban development: Using human rights to address structural health inequalities in our cities. Medical Law Review, 30(4), 680–704. https://doi.org/10.1093/medlaw/fwac034
10-   Muhtamar, S., Ilyas, A., & Razak, A. L. (2019). Revitalization of rule of law, democracy and good governance ideas as modern state pillar. Public Policy and Administration Research.
11-   Perone, A. K., Urrutia-Pujana, L., Zhou, L., Yaisikana, M., & Mendez Campos, B. (2025). The equitable aging in health conceptual framework: International interventions infusing power and justice to address social isolation and loneliness among older adults. Frontiers in Public Health, 13.
12-   Pirdaus, D. I., Chayandari, R., & Salih, Y. (2024). Constitutional values, legal politics, and political stability: A comparative analysis in the post-authoritarian context of Indonesia. International Journal of Humanities, Law, and Politics.
13-   Rekosh, E. (2005). Who defines the public interest? Public interest law strategies in central and eastern Europe. Sur: Revista Internacional de Direitos Humanos, 2(2), 174–187. https://doi.org/10.1590/S1806-64452005000100008
14-   Santy, S. (2024). Exploring the intersection of Pancasila and human rights in Indonesian law. Sinergi International Journal of Education
15-   Schwarz, R. G. (2018). Social rights as fundamental rights and the judicialization of policies: Some considerations. JURIS - Revista da Faculdade de Direito
16-   Тимчук, А. Л., & Полторацька, Н. В. (2020). Theoretical aspects of the civil society phenomenon. Pattern Analysis and Applications, 7, 104–112.
17-   Wahyudi, I. (2024). The impact of the application of the death penalty on reducing crime rates: Legal and criminological perspectives. Golden Ratio of Data in Summary.
18-   Wang, K. (2020). Behind harmony and justice. Asian Studies, 8(1), 101–125. https://doi.org/10.4312/as.2020.8.1.101-125
19-   Waza, A. M., & Maharashtra, S. (2024). Analysis of the impact of justice theory in public administration. International Journal of Integrative Research. .