سیره علوی در مواجهه با مخالفان؛ الگویی برای تضمین حقوق بشر در پرتو عدالت و انصاف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، ایران.

2 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده
جستار حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع معتبر دینی، به واکاوی سیره حقوق بشری امام علی(ع) در مواجهه با مخالفان فکری و عقیدتی می‌پردازد. نوشتار فرارو با استناد به مدارک اصیل و دست‌اول اسلامی، نشان می‌دهد که سیره علوی در فرض مسئله بر سه محور اساسی استوار است: 1- قاعده زرین اخلاق در تعامل با دیگران؛ 2- پرهیز از تکفیر و تفسیق مخالفان؛ 3- توزیع عادلانه بیت‌المال میان موافق و مخالف. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که امام علی(ع) با عمل به مفاد قاعده زرین اخلاق(آنچه برای خود می‌پسندی برای دیگران بپسند)، الگویی منحصر به فرد از تعامل عادلانه با مخالفان ارائه می‌دهد که در آن حفظ کرامت انسانی و پرهیز از تحمیل عقیده، جایگاه ویژه‌ای دارد. همچنین، حضرت(ع) با تعبیر «إخواننا بغوا علینا»، از نسبت ‌دادن شرک و نفاق به مخالفان سیاسی پرهیز کرده و با توزیع مساوی بیت‌المال، عدالت اجتماعی را حتی نسبت به معارضان خود رعایت می‌نمایند. نوآوری نوشتار حاضر در ارائه الگویی نظام‌مند از سیره علوی است که عدالت و انصاف را نه به عنوان مفاهیمی انتزاعی، بلکه به مثابه شاخص‌های عینی در تعامل با مخالفان در نظر می گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

منابع
قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
1.        ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید. (۱۴۰۴ق). شرح نهج‌البلاغه. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
2.        ابن منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر.
3.        اجتهادی، ابوالقاسم. (۱۳۶۳ش). بررسی وضع مالی و مالیه مسلمین از آغاز تا پایان دوران اموی. تهران: سروش.
4.        اسلامی، سید حسن. (1386ش). قاعده زرین در حدیث و اخلاق. فصلنامه علوم حدیث. 12(46-45)، 5-33.
5.        آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۴۱۰ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دارالکتاب الاسلامی.
6.        بحرانی، یوسف. (۱۴۰۵ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. نجف: دارالکتب الإسلامیة.
7.        بروجردی، آقا حسین طباطبایی. (۱۴۲۹ق). جامع أحادیث الشیعة. تهران: انتشارات فرهنگ سبز.
8.        بغدادی، عبدالقاهر بن طاهر. (۱۴۰۱ق). أصول‌الدین. بیروت: دار صادر.
9.        بلاذری، احمد بن یحیی. (۱۴۱۷ق). أنساب الأشراف. بیروت: دارالفکر.
10.     جرداق، جورج. (۱۴۲۶ق). الإمام علی صوت العدالة الإنسانیة. قم: مجمع العالمی لأهل البیت علیهم‌السلام.
11.     حر عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت.
12.     حمیری، عبدالله بن جعفر. (۱۴۱۳ق). قرب الإسناد. قم: مؤسسه آل البیت.
13.     خمینی، روح‌الله. (۱۴۲۱ق). کتاب الطهارة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
14.     خویی، ابوالقاسم. (۱۴۱۸ق). فقه الشیعه: کتاب الطهاره. قم: مؤسسه آفاق.
15.     دلشاد تهرانی، مصطفی؛ حامی، مژگان. (1395). آسیب‌شناسی عملکرد خلفا بر اخلاق اجتماعی مسلمین با تکیه بر نهج‌البلاغه. پژوهش­های نهج­البلاغه، 15(2)، ۷۲۲.
16.     راغب اصفهانی، حسین. (۱۴۱۲ق). مفردات الفاظ قرآن. بیروت: دارالقلم.
17.     زبیدی، سید محمد مرتضی. (۱۴۱۴ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.
18.     شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (۱۴۱۵ق). الملل و النحل. بیروت: دارالمعرفة.
19.     شیرازی، سید محمد حسینی. (بی‌تا). الأسئلة و الأجوبة - اثنا عشر رسالة. بی‌جا: بی‌نا.
20.     شیردل، معصومه و دیگران (1396). رفتارشناسی امام علی(علیه‌السلام) با اولین مخالفان داخلی حکومت اسلامی. پژوهش­نامه علوی. 8(2)، 45-70.
21.     صدر، سید محمدباقر. (۱۴۲۱ق). بحوث فی شرح العروة الوثقی. قم: مرکز الأبحاث والدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
22.     صدوق، محمد بن علی. (۱۴۰۳ق). معانی الأخبار. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
23.     طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۷ش). مجمع‌البیان. تهران: ناصر خسرو.
24.     طبسی، نجم‌الدین. (۱۴۲۹ق). روزه عاشورا سنتی نبوی یا بدعتی اموی. قم: دلیل ما.
25.     عباسی، علی­اکبر (1392). سبک استدلال‌های امام علی علیه مخالفان در نهج‌البلاغه. شیعه شناسی. 11(44)، 233-246.
26.     علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۰ق). إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
27.     عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۴۲۱ق). فقه سیاسی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
28.     فخلعی، محمدتقی. (۱۳۹۴ش). رهیافت فقهی در حقوق بین‌الملل. مشهد: پژوهشکده مطالعات اسلامی.
29.     کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
30.     گنسلر، هری (1387ش)، درآمدی جدید به فلسفه اخلاق، ترجمه حمیده بحرینی، تهران، آسمان خیال.
31.     مجلسی دوم، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۴۰۴ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
32.     مجلسی دوم، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۴۱۰ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسه الطبع و النشر.
33.     محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ق). شرائع الإسلام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
34.     مرتضوی، سیدمحمد (1379). حضرت علی(ع) و مخالفان سیاسی، مجله تخصصی زبان و ادبیات دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد. 33(4-3). 705-736.
35.     مصطفوی، حسن. (۱۳۸۰ش). تفسیر روشن. تهران: مرکز نشر کتاب.
36.     مطهری، مرتضی. (۱۳۷۶ش). فقه و حقوق (مجموعه آثار). قم: صدرا.
37.     مطهری، مرتضی. (۱۴۰۳ق). بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی. تهران: انتشارات حکمت.
38.     معلوف، لوئیس. (۱۹۹۶م). المنجد فی اللّغة و الأعلام. بیروت: دارالمشرق.
39.     منتظری، حسینعلی. (۱۴۱۷ق). نظام الحکم فی الإسلام. قم: نشر سرایی.
40.     مهریزی، مهدی. (۱۳۷۶ش). عدالت به مثابه قاعده فقهی. نقد و نظر. 3(10)، 184-197.
41.     موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم. (۱۴۲۷ق). فقه الحدود و التعزیرات. قم: مؤسسه النشر لجامعة المفید.
42.     میانجی، علی احمدی. (۱۴۱۱ق). الأسیر فی الإسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
43.     ناس، جان بایر. (۱۳۷۳ش). تاریخ جامع ادیان. ترجمه علی‌اصغر حکمت. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
44.     هاشمی شاهرودی، سید محمود و دیگران. (۱۴۲۶ق). فرهنگ فقه. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی.