حقوق بشر پناهندگان: همگرایی آموزه‌های اسلامی و حقوق بین‌الملل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، دانشکده علوم انسانی ، دانشگاه دامغان، دامغان، ایران

چکیده
مفهوم پناهندگی و حقوق پناهندگان از مصادیق برجسته توجه به حقوق بنیادین بشر در جهان معاصر است. در چارچوب حقوق بین‌الملل بشر، اسنادی چون اعلامیه جهانی حقوق بشر، کنوانسیون ۱۹۵۱ ژنو و پروتکل الحاقی ۱۹۶۷ بر لزوم حمایت از حقوق پناهندگان تأکید دارند. با وجود این، پناهندگان در بسیاری از کشورها با رفتارهای غیرانسانی مواجه می‌شوند و در وضعیتی پارادوکسیکال میان «حق» و «بی‌حقوقی» قراردارند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی به بررسی این پرسش می‌پردازد که چگونه همگرایی میان آموزه‌های اسلامی و حقوق بین‌الملل می‌تواند به تدوین یک پروتکل حقوقی ترکیبی فراملی در صیانت از حقوق پناهندگان منجر شود. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که همگرایی میان اصول اسلامی مانند «حفظ نفس» (مصادیق مقاصد شریعت) و قواعد بین‌المللی مانند اصل عدم بازگرداندن (ماده ۳۳ کنوانسیون ۱۹۵۱) می‌تواند به تقویت سازوکارهای حقوقی فراملی منجر شود. ایجاد مدل‌های حقوقی ترکیبی، مانند ترکیب فتاوای فقهی در پروتکل‌های کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان برای کشورهای اسلامی، و توسعه شهروندی فراملی برای کاهش بی‌تابعیتی می‌تواند شرایط پناهندگان را در کشورهای میزبان بهبود بخشد و بازگشت اجباری را کاهش دهد . این همگرایی نه تنها نقاط قوت هر نظام را برجسته می‌کند، بلکه زمینه‌ای برای گذار از چالش‌های عملی به سوی حمایت پایدار فراهم می‌آورد

کلیدواژه‌ها

موضوعات

 منابع
اصحابی, فاطمه (1402). «تمایل پناهندگان به بازگشت و دسترسی به حقوق شهروندی»، فصلنامه مطالعات حقوق بشر اسلامی، شماره پیاپی(30)، صص 48 ـ 29.
سلیمی منصوری، کوروش؛ بابایی، مجتبی (1399). «بررسی موارد عملی اعمال اصل منع بازگرداندن پناهندگان در حقوق بین‌الملل»، نشریه مطالعات حقوق، شماره ۶، صص ۱۶۳-۱۸۴.
موسی‌زاده، ابراهیم؛ کهریزی، رزیتا (1394). «حقوق پناهندگی در اسلام، منبعی برای توسعه حقوق بین‌الملل پناهندگی»، نشریه اندیشه‌های حقوق عمومی، شماره ۷، صص ۳۹-۵۶.
البخاری، محمد بن إسماعیل. (بلا تاریخ). صحیح البخاری، حدیث رقم 2442.
الرازی، محمد بن عمر. (1411 هـ). التفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابن قدامة، موفق الدین عبد الله. (1417 هـ). المغنی. بیروت: دار الفکر.
ابن هشام، محمد بن إسحاق. (1421 هـ). سیرة ابن هشام. بیروت: دار الکتب العلمیة.
الماوردی، علی بن محمد. (1410 هـ). الأحکام السلطانیة. بیروت: دار الفکر.
BAMF. (2022). Integrationsplan Deutschland. Bundesamt für Migration und Flüchtlinge.
Beauchemin, C. (2020). Migration and development in the OIC countries. International Journal of Migration and Border Studies, 6(2), 119–135.
Coleman, M. (2017). Borders as infrastructure: The technopolitics of border control. Geopolitics, 22(4), 621–643
European Commission. (2023). Common European Asylum System.
Fisher, M. (2019). Asylum and sovereignty: Refugees and state power. Journal of Refugee Studies, 32(4), 1110–1130.
Goodwin-Gill, G. S., & McAdam, J. (2021). The refugee in international law (4th ed.). Oxford University Press.
Hallaq, W. B. (2009). An introduction to Islamic law. Cambridge University Press.
IRCC. (2024). Become a Canadian citizen: Eligibility. Immigration, Refugees and Citizenship Canada.
Kamali, M. H. (2008). Shari'ah law: An introduction. Oneworld Publications.
Kowalczyk, B., & Versteeg, M. (2017). The history of asylum: From ancient Greece to modern refugee law. American Journal of International Law, 111(4), 1226–1250.
Liodden, T. M., & Kmak, M. (2024). Bureaucratic bordering: Administrative practices and refugee exclusion. Refugee Survey Quarterly, 43(2), 210–230.
Mavronicola, N., & Lialiouti, Z. (2024). Non-refoulement and the ICCPR: Limits and possibilities. International Journal of Refugee Law, 36(3), 290–310.
McAdam, J., & Wenckstern, M. (2023). Asylum as humanitarian discretion: Policy over principle. Journal of Refugee Studies, 36(1), 12–28
Nguyen, T., & Davies, S. (2024). Exceptional spaces: Borders and the suspension of rights. Human Rights Quarterly, 46(2), 405–425.
OIC & UNHCR. (2023). Joint framework on refugee protection in OIC countries. Organisation of Islamic Cooperation.
Schmitt, C. A., & Kagan, M. (2023). State sovereignty and refugee protection. Human Rights Quarterly, 45(3), 512–535.
UN. (1998). Guiding principles on internal displacement. United Nations.
UN. (2018). Global compact for safe, orderly and regular migration. United Nations.
UNESCO. (2023). Education under attack in Gaza. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
UNGA Resolution 78/156. (2024). Protection of refugees and stateless persons. United Nations General Assembly.
UNHCR. (2011). Handbook on procedures and criteria for determining refugee status. United Nations High Commissioner for Refugees.
UNHCR. (2014). Ending statelessness by 2024: #IBelong campaign. United Nations High Commissioner for Refugees.
UNHCR. (2019). Global trends: Forced displacement in 2018. United Nations High Commissioner for Refugees.
UNHCR. (2024). Global trends: Forced displacement in 2023. United Nations High Commissioner for Refugees.