مسئولیت دولت‌ها در قبال نقض حقوق بشردوستانه توسط سیستم‌های هوش مصنوعی خودمختار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموخته دکتری حقوق بین الملل عمومی و مدرس دانشگاه عدالت، تهران، ایران.

چکیده
پیشرفت شتابان فناوری هوش مصنوعی و بکارگیری فزاینده سیستم‌های تسلیحاتی خودمختار در مخاصمات مسلحانه معاصر، پرسش‌های بنیادینی را درباره مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها در قبال نقض احتمالی حقوق بشردوستانه توسط این سامانه‌ها مطرح کرده است. هدف این پژوهش، واکاوی مبانی، قلمرو و چالش‌های فراروی تحقق چنین مسئولیتی است. مقاله حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای معتبر، به بررسی مسئولیت دولت‌ها در مراحل توسعه، استقرار و بکارگیری این سامانه‌ها می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که چارچوب حقوقی موجود، به ویژه قواعد عهدنامه‌ای و عرفی مندرج در طرح مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها و اصول بنیادین حقوق بشردوستانه، ظرفیت لازم برای احراز مسئولیت دولت‌ها را داراست. با این حال، تحقق این مهم مستلزم عبور از چالش‌هایی نظیر شکاف مسئولیت به ویژه در بعد کیفری، فقدان شفافیت الگوریتمی (مسئله جعبه سیاه)، ابهام در انتساب رفتار سامانه به دولت، واگرایی استانداردهای بررسی حقوقی سلاح‌های جدید (ماده ۳۶ پروتکل الحاقی اول)، و ضرورت حفظ کنترل معنادار انسانی است. بنابراین، تدوین یک معاهده الزام‌آور بین‌المللی در چارچوب کنوانسیون منع کاربرد برخی سلاح های متعارف، تقویت سازوکارهای بازخواست دولت‌ها، اصلاح اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی و ایجاد تضمین‌های نهادی و فنی برای شفافیت و نظارت ضرورتی انکارناپذیر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

1.      ابراهیم‌گل، علیرضا (۱۳۹۱). مسئولیت بین‌المللی دولت: متن و شرح مواد کمیسیون حقوق بین‌الملل. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
2.      ابوذری، مهرنوش؛ برزگر، محمدرضا؛ نادری، زهرا (۱۴۰۳). امکان‌سنجی مسئولیت کیفری سلاح‌های جنگی مبتنی‌بر هوش مصنوعی و مسئلۀ بیکیفرمانی در دادگاه کیفری بین‌المللی. حقوق فناوری‌های نوین، ۵ (۹)، 24-1.
3.      پیری، حیدر (۱۴۰۳). استفاده نظامی از سیستم‌های تسلیحاتی خودمختار مبتنی بر هوش مصنوعی در مخاصمات مسلحانه؛ تعهدات حفاظتی دولت‌ها در چهارچوب حقوق بین‌الملل بشردوستانه. دوفصلنامۀ بین‌المللی حقوق بشر، ۲۰(۱)، 278-253.
4.       پیری، حیدر (۱۴۰۴). مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها در ارتباط با کاربست سلاح‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در درگیری‌های مسلحانه. حقوق فناوری‌های نوین، ۶ (۱۲).
5.      خانی ورگچ، بهزاد؛ نصیری، محمدرضا (۱۴۰۴). ابعاد حقوقی استفاده از هوش مصنوعی در تصمیم‌گیری‌های نظامی و مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها. کنفرانس ملی منتشر شده در سیویلیکا.
6.       خورشیدی اقدم مهربانی، سارا؛ زرگر، افشین؛ محمودی، امیر؛ عصمتی، زینب (۱۴۰۱). مسئولیت اشخاص و مسئولیت بین‌المللی دولت در قبال به کارگیری سلاح‌های مجهز به هوش مصنوعی. سیاست جهانی، ۱۱ (۲)، ۳60-۳37.
7.        خورشیدی اقدم مهربانی، سارا؛ زرگر، افشین؛ محمودی، امیر؛ عصمتی، زینب (۱۴۰۳). کاربرد فن‌آوری هوش مصنوعی در تسلیحات نظامی از منظر حقوق بشردوستانه. پژوهش‌های روابط بین‌الملل.
8.        دروگری، ریحانه؛ عباس‌زاده، مائده (۱۴۰۲). کاربرد هوش مصنوعی و چالش‌های حقوق بشردوستانه بین‌المللی. چهارمین همایش ملی فضای سایبر.
9.    رنجبریان، امیرحسین (۱۳۹۷). رعایت حقوق بشردوستانه توسط ربات‌های نظامی خودمختار و مسئولیت ناشی از اقدامات آنها. مجله حقوقی بین‌المللی، ۳۵ (۵۹)، ۶۳-۸۴.
10.   سیفی، بهزاد (۱۳۹۹). مسئولیت کیفری به‌کارگیری وسایل بدون سرنشین خودکار از دید حقوق بین‌الملل بشردوستانه. آفاق امنیت، ۱۳ (۴۹)، ۲۹-۵۴.
11.   شمسایی، محمد؛ سلیمی ترکمانی، حجت (۱۳۸۷). تأملی بر مسئولیت بین‌المللی دولت‌ها ناشی از نقض حقوق بشردوستانه بین‌المللی. فقه و حقوق، ۵ (۱۷)، ۱۷۹-۲۰۵.
12.     ضیایی بگدلی، محمدرضا (۱۳۹۵). حقوق بین‌الملل عمومی (ویرایش جدید). تهران: گنج دانش.
13.   عزیزی بساطی، مجتبی؛ سکوتی، مرضیه (۱۳۹۴). واکاوی تأثیر سلاح‌های خودکار بر صلح و امنیت بین‌المللی. سیاست خارجی، ۲۹ (۳)، ۳۵-۵۶.
14.   لامع، احسان، امینی نیا عاطفه و مریم افشاری (1403) مسئولیت بین المللی دولت ها در کاربرد هوش مصنوعی در جنگ افزارها با تاکید بر نقض حقوق جنگ در غزه، فصلنامه علمی سیاست خارجی سال 38، شماره 4.
15.  محسنی‌جیهانی، فاطمه؛ طباطبایی، سیداحمد (۱۳۹۸). کاربرد سلاح‌های خودمختار و اصول حقوق بشردوستانه. پژوهشنامه ایرانی سیاست بین‌الملل، ۷ (۲)، ۲۶۵-۲۸۶.
16.   ممتاز، جمشید؛ رنجبریان، امیرحسین (۱۳۸۴). حقوق بین‌الملل بشردوستانه: مخاصمات مسلحانه داخلی. تهران: نشر میزان.
17.   ممتاز، جمشید؛ شایگان، فریده (۱۳۹۳). حقوق بین‌الملل بشردوستانه در برابر چالش‌های مخاصمات مسلحانه عصر حاضر. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش .
18.   هاشمی شاهرودی، سیدمحمدصادق؛ میرزاامرجی، مهرنوش (۱۴۰۳). مسئولیت دولت‌ها در قبال نقض حقوق بین‌المللی بشردوستانه غیرنظامیان در مخاصمات مسلحانه. مطالعات قدرت نرم، ۱۴ (۳).
1.       European Commission. (2025). Implementing International Responsibility for AI in Military Practice (I2 RAMP) Project Report. CORDIS.
2.       Human Rights Watch. (2025). A Hazard to Human Rights: Autonomous Weapons Systems and Digital Decision-Making.
3.       International Committee of the Red Cross. (2021). ICRC Position on Autonomous Weapons Systems. Geneva: ICRC.
4.         International Criminal Court. (2025). Draft Policy on Cyber-Enabled Crimes. Office of the Prosecutor.
5.       Jevglevskaja, Natalia. (2026). International Law and Weapons Review: Emerging Military Technology under the Law of Armed Conflict. Cambridge University Press.
6.       United Nations Group of Governmental Experts on Lethal Autonomous Weapons Systems. (2025). Rolling Text (May 2025 Version). CCW/GGE.1/2025/CRP.1.
7.       United Nations. (2024). Report of the Secretary-General on Lethal Autonomous Weapons Systems. A/79/256.