مطالعه جامعه‌شناختی توسعه پایدار از منظر حقوق بشر اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مدرس و دانش آموخته دکتری،جامعه شناسی اقتصادی توسعه، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد گرمسار، گرمسار، ایران

چکیده
پژوهش حاضر با رویکردی میان‌رشته‌ای، در پی بررسی رابطه‌ی میان توسعه‌ی پایدار و حقوق بشر اسلامی از منظر جامعه‌شناختی است. توسعه‌ی پایدار، در گفتمان جهانی، مفهومی چندبُعدی است که بر تحقق عدالت بین‌نسلی، رشد اقتصادی مسئولانه و حفظ محیط زیست استوار است. با این حال، در چارچوب معرفتی اسلام، توسعه معنایی فراتر از صرفاً اقتصادی یا زیست‌محیطی دارد و به عنوان فرآیندی برای شکوفایی انسان در رابطه با خداوند، طبیعت و جامعه تعریف می‌شود.
از منظر حقوق بشر اسلامی، بنیان توسعه بر کرامت انسان، عدالت اجتماعی و مسئولیت اخلاقی در برابر خلقت استوار است؛ بدین معنا که سعادت فردی و جمعی تنها زمانی محقق می‌شود که آزادی و عدالت در کنار ایمان، اخلاق و تعاون اجتماعی قرار گیرند. این نگرش با نگاه سکولارِ غربی به توسعه تفاوت اساسی دارد؛ زیرا به جای مرکزیت انسانِ منفعت‌گرا، مفهوم «انسانِ متعهد و خلیفهٔ الهی» را در محور توسعه قرار می‌دهد.
پژوهش حاضر با تحلیل نظری متون دینی و جامعه‌شناختی، نشان می‌دهد که توسعه‌ی پایدار در جوامع اسلامی بدون نهادینه‌سازی ارزش‌های دینی در سیاست‌های اجتماعی و اقتصادی ممکن نیست. عدالت اقتصادی، مشارکت اجتماعی، حفظ محیط زیست و احترام به حقوق اقلیت‌ها، همگی از مصادیق بروز حقوق بشر اسلامی در عرصه‌ی توسعه‌اند. همچنین، یافته‌های نظری این مطالعه بیانگر آن است که نگرش اسلامی می‌تواند مقدمه‌ای برای بازتعریف مدل جهانی توسعه بهگون‌های انسانی‌تر، اخلاقی‌تر و فراگیرتر باشد. در نتیجه، حقوق بشر اسلامی نه تنها محدود‌کننده‌ی توسعه نیست، بلکه ظرفیت نظری و ارزشی برای دستیابی به توسعه پایدارِ معنا‌محور را در جوامع مسلمان فراهم می‌آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

1.      ایمانی جاجرمی، ح. (۱۳۹۷). «مبانی کلامی و فقهی عدالت در توسعه پایدار». مجله پژوهش‌های فقهی و حقوقی، ۱۲(۳)، ۲۲۱۲۴۰.
2.      بهشتی، م. (۱۳۹۹). «بازنگری مفاهیم کار و اشتغال در اقتصاد اسلامی». فصلنامه اقتصاد اسلامی، ۲۰(۷۹)، ۴۵۶۲.
3.      پیروزمند، م. (۱۳۹۱). «بررسی انتقادی نظریه‌های مدرن توسعه از منظر اسلامی». فصلنامه پژوهش‌های فلسفی-کلامی، ۱۴(۳)، ۱۱۲۱۳۵.
4.      حاج‌منجزی، پ. (۱۳۹۶). «تحلیل تطبیقی مفاهیم کرامت انسانی در اسناد غربی و اسلامی». فصلنامه مطالعات حقوق بشر، ۲۸(۱)، ۷۵۹۵.
5.      خسروپناه، د. (۱۳۹۴). فلسفه دین و انسان‌شناسی اسلامی. قم: انتشارات اندیشگاه ادیان.
6.      دانایی‌فرد، ح.، و خلیلی، ف. (۱۴۰۰). کاربرد مدل‌سازی معادلات ساختاری SEM در پژوهش‌های علوم انسانی». مجله روش‌شناسی علوم اجتماعی، ۲۵(۹۸)، ۲۰۳۲۲۵.
7.      رحیمی، ن. (۱۳۹۸). «حقوق محیط زیست در فقه شیعه: چارچوبی برای پایداری زیست‌بوم». مجله مطالعات فقهی معاصر، ۵(۱۷)، ۱۶۳۵.
8.      سجادی، ع. (۱۳۹۰). «نسبت دین و توسعه: بررسی انتقادی رویکردهای سکولار». فصلنامه علمی-پژوهشی جامعه‌شناسی ایران، ۱۲(۴)، ۱۲۵.
9.      شریعتی، ع. (۱۳۸۸). بازشناسی هویت دینی ایران معاصر. تهران: نشر فرزان.
10.   طباطبایی، س. م. ف. (۱۳۸۵). مبانی نظری حقوق بشر اسلامی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
11.   عمید زنجانی، ع. (۱۳۸۱). حقوق بشر از دیدگاه اسلام. تهران: نشر دانشگاه تهران.
12.   غفاری، س. (۱۳۹۹). «بررسی تطبیقی عدالت توزیعی در توسعه پایدار غربی و خیر عمومی اسلامی». فصلنامه حقوق اسلامی، ۱۷(۶۵)، ۹۰۱۱۰.
13.   فیرحی، ج. (۱۳۹۵). فقه و مبانی دولت اسلامی. تهران: نشر نی.
14.   کریمی، م. (۱۳۹۳). «مفهوم خلافت و مسئولیت امانت‌داری در نظام اخلاقی-اجتماعی اسلام». مجله مطالعات اسلامی، ۳۳(۲)، ۸۸۱۰۵.
15.   مجتهدی، م. (۱۳۸۹). فلسفه توسعه: درآمدی بر اندیشه‌های انتقادی. تهران: نشر حکمت.
16.   محمدی، س. (۱۳۹۸). جامعه‌شناسی دین و تحول اجتماعی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
17.   مصلحی، ح. (۱۳۹۷). «مبانی نظری مدل مفهومی توسعه مبتنی بر عبودیت». دوفصلنامه مطالعات دینی-اجتماعی، ۱۰(۲۰)، ۲۲۴۴.
18.   معین‌الدین، ف. (۱۳۹۶). «رویکرد جامعه‌شناختی به نهاد زکات به عنوان مکانیسم پایداری اجتماعی». فصلنامه جامعه‌شناسی کاربردی، ۲۸(۳)، ۱۲۱۱۴۰.
19.   موسویان، س. ه. (۱۳۹۵). «جامعه‌شناسی نهادهای دینی و نقش آن‌ها در حکمرانی پایدار». فصلنامه جامعه‌شناسی نظری، ۱۴(۴)، ۱۱۰۱۳۵.
20.   مهدی‌پور، ز. (۱۳۹۹). «شاخص‌گذاری پایداری بر مبنای مفاهیم امانت‌داری زیست‌محیطی در فقه». دوفصلنامه محیط زیست و توسعه پایدار، ۷(۱)، ۵۵۷۸.
21.   مهدی‌پور، ز. (۱۳۹۹). «شاخص‌گذاری پایداری بر مبنای مفاهیم امانت‌داری زیست‌محیطی در فقه». دوفصلنامه محیط زیست و توسعه پایدار، ۷(۱)، ۵۵۷۸.
22.   نراقی، ا. (۱۳۸۰). معراج السعادة. تصحیح احمد ترجانی‌زاده. تهران: انتشارات سخن.
23.   هدایتی، ر. (۱۳۹۴). «اولویت‌بندی توسعه بر اساس اولویت‌های شریعت: یک مطالعه مفهومی». مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۱۱(۲)، ۷۲۸.
24.   یزدان‌پناه، ع. (۱۳۹۳). اصول و مبانی انسان‌شناسی از منظر اسلام. قم: نشر ادیان.
25.   یوسفی، ک. (۱۳۹۸). «نقش آموزش مبتنی بر کنش جمعی در نهادینه‌سازی توسعه پایدار». مجله جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، ۷(۱)، ۴۰۶۰.
 
 
1.       Baker, J. (2019). The Anthropocene and the Crisis of Western Development. Cambridge University Press.
2.       Escobar, A. (1995). Encountering development: The making and unmaking of the Third World. Princeton University Press.
3.       Giddens, A. (1990). The Consequences of Modernity. Stanford University Press.
4.       Kabeer, N. (2005). Conflicts over credit: Re-evaluating the meaning of “empowerment” in development programs. World Development, 33(1), 50–72.
5.       Sachs, J. D. (2015). The Age of Sustainable Development. Columbia University Press.
6.       Sen, A. (2000). Development, poverty and the rest of us. Oxford: Oxford University Press.
7.       UNDP. (2020). Human Development Report 2020: The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene. New York: United Nations Development Programme.
8.       Weber, M. (1978). Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. University of California Press.
9.       World Bank. (2018). World Development Report 2018: Learning to Realize Education’s Promise. Washington, DC: World Bank Publications.
10.     Ziai, A. (2011). The concept of ‘sustainability’ in different cultural contexts: A comparison between Western and Islamic perspectives. International Journal of Social Ecology and Sustainable Development, 4(2), 55–75.
11.     Biers eke. Thomas, j,state sovereignty and territory hand book of international relations, edited by: Bull (2002) the anarchical society.  A study of order in the world politics. 3rd edition New York: Columbia University
12.     Camelleri, Joseph and Jim Falk (1992).  The end of sovereignty, Eduard Elgar, London.  
13.     David A. smith, 2001. '' Sovereignty' 'Foreign policy.  (122)January- February. 20-26 
14.     Donnelly, j, (2004). state and human rights.  Human rights and human welfare, working paper no 21(23 June).