مطالعه تطبیقی مبانی و قلمرو جهاد دفاعی در فقه اسلامی و دفاع مشروع علیه تروریسم غیردولتی در حقوق بین‌الملل معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه حقوق بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی تهران ، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری، گروه حقوق بین الملل، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی تهران ، تهران، ایران

چکیده
این پژوهش با رویکرد تحلیلی ـ تطبیقی، به بازخوانی مبانی و قلمرو دفاع مشروع در فقه اسلامی و حقوق بین‌الملل معاصر با تمرکز بر دفاع در برابر بازیگران غیردولتی می‌پردازد. مسئله اصلی مقاله، خلأ نظری موجود در حقوق بین‌الملل نسبت به مشروعیت دفاع در برابر تهدیدات غیردولتی و محدودیت رویکرد دولت‌محور ماده ۵۱ منشور ملل متحد است. در حالی که تحولات پس از ۱۱ سپتامبر و گسترش تروریسم فراملی، ضرورت بازتعریف فاعل مشروع دفاع را آشکار ساخته‌اند، چارچوب حقوقی موجود همچنان با ابهام مفهومی مواجه است.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فقه اسلامی با تکیه بر مفهوم «جهاد دفاعی» و «وجوب کفایی»، مدلی مردم‌محور و در عین حال مقید به ضرورت، تناسب و حمایت از غیرنظامیان ارائه می‌دهد که می‌تواند خلأ دولت‌محوری حقوق بین‌الملل را پوشش دهد. نوآوری مقاله در ارائه یک الگوی مفهومی سه‌سطحی برای دفاع مشروع علیه بازیگران غیردولتی است: (۱) شناسایی تجاوز فارغ از ماهیت دولتی یا غیردولتی فاعل، (۲) مشروعیت اقدام دفاعی در صورت ناتوانی یا قصور دولت، با حفظ قیود اخلاقی و حقوقی، و (۳) تفکیک معیارمند میان مقاومت مشروع و تروریسم بر پایه قصد دفاعی، هدف مشروع و رعایت اصول انسانی.
این پژوهش نشان می‌دهد که تلفیق مبانی فقه اسلامی با اصول حقوق بشردوستانه بین‌المللی نه‌تنها ممکن است، بلکه می‌تواند به بازتعریف هنجاری مفهوم دفاع مشروع در عصر تهدیدات غیردولتی منجر شود و چارچوبی اخلاقی ـ حقوقی برای مشروعیت‌بخشی به دفاع مردمی در نظام بین‌الملل فراهم آورد.
.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

- اخوان ارمکی (1386)، عباسعلی بررسی تطبیقی جهاد و تروریسم از دیدگاه قرآن، تبیین کننده مبانی عقیدتی مقاومت اسلامی، مجموعه مقالات همایش ملی مقاومت اسلامی از نگاه قرآن کریم
- رمضانی کریمی, سیدهادی , نیکزاد, عباس و ایزدی‌فرد, علی اکبر . (1397). مقاله پژوهشی: مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها. راهبرد دفاعی, 16(3), 33-63
-حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی)(۱۹۸۸) تذکرة الفقهاء (جلد ۹). قم: کتابخانه اسلامیّه.
-مسلم، ابن حجاج. (بی‌تا). صحیح مسلم (کتاب ۱۹، حدیث ۴۳۱۰).
-مودودی، ابوالاعلی(۱۹۹۸). الجهاد فی الاسلام (چاپ دوازدهم). لاهور: انتشارات اسلامی.
-ابن رشد، ابوالولید. (۱۹۹۴) بدایة المجتهد و نهایة المقتصد (جلد ۱). بیروت: دارالمعرفه.
-ابن قدامه، عبدالله بن احمد. (۱۹۸۳) المغنی (جلد ۱۰). بیروت: دارالکتب العلمیة.
-بخاری، محمد بن اسماعیل(۱۹۸۷) صحیح البخاری (جلد ۴). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-خمینی، روح‌الله. (۱۹۸۹) تحریر الوسیلة (جلد ۱). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-رازی، فخرالدین(۱۹۹۰) التفسیر الکبیر (جلد ۲۳). بیروت: دارالفکر.
-رازی، فخرالدین(۱۹۹۹) التفسیر الکبیر (جلد ۱۰). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
-طباطبایی یزدی، محمدکاظم(۱۹۹۸). العروة الوثقی (جلد ۲). قم: مؤسسه آل‌البیت.
-طباطبایی، محمدحسین(۱۹۹۵). المیزان فی تفسیر القرآن (جلد ۹). قم: مؤسسه انتشارات اسلامی.
-طبری، محمد بن جریر(۱۹۹۲) جامع البیان فی تفسیر القرآن (جلد ۱۷). بیروت: دارالفکر.
-قرضاوی، یوسف(۲۰۰۹) فقه الجهاد: دراسة مقارنة لأحکامه وفلسفته فی ضوء القرآن والسنة (جلد ۱). قاهره: وهبه.
-محقق حلی(۱۹۸۳) شرایع الاسلام (جلد ۱). قم: مؤسسه انتشارات اسلامی.
-نجفی، محمدحسن(۱۹۸۱). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (جلد ۱۵). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
 
1)      Tams, C. J., & De Sena, P. (2022). Self‑defence against non‑state actors: Debating the “unable or unwilling” doctrine. Leiden: Brill.
2)      Baderin, M. A. (2003). International human rights and Islamic law. Oxford: Oxford University Press.
3)      Bassiouni, M. C. (2013). Evolving approaches to jihad: From self-defense to revolutionary and regime change ideologies. Chicago: International Human Rights Law Institute.
4)      Cassese, A. (1986). International law in a divided world. Oxford: Clarendon Press.
5)      Corten, O. (2016). The law against war: The prohibition on the use of force in contemporary international law (2nd ed.). Oxford: Hart Publishing.
6)       Dinstein, Y. (2021). War, aggression and self-defence (7th ed.). Cambridge: Cambridge University Press.
7)      Gray, C. (2018). International law and the use of force (4th ed.). Oxford: Oxford University Press.
8)      Hilli, A. H. (1988). Tadhkirat al-fuqaha’ (Vol. 9). Qom: Maktabat al-Islamiyyah.
9)      Kamali, M. H. (2008). Shari’ah law: An introduction. Oxford: Oneworld.
10)    Khadduri, M. (1955). War and peace in the law of Islam. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
11)    Mawdudi, A. A. (1998). Al-jihad fi al-Islam (12th ed.). Lahore: Islamic Publications.
12)    Murphy, S. D. (2021). Principles of international law (3rd ed.). St. Paul, MN: West Academic.
13)    Muslim, I. (n.d.). Sahih Muslim (Book 19, Hadith 4310).
14)    Mutahhari, M. (1980). Jihad and martyrdom. Tehran: Sadra Publications.
15)    Nasrallah, H. (2018). Hezbollah and the Shia jurisprudence of resistance. Beirut: Al-Mustaqbal Publications.
16)    O’Connell, M. E. (2011). The power and purpose of international law. Oxford: Oxford University Press.
17)    Ruys, T. (2010). ‘Armed attack’ and Article 51 of the UN Charter: Evolutions in customary law and practice. Cambridge: Cambridge University Press.
18)    Sachedina, A. (2001). The Islamic roots of democratic pluralism. Oxford: Oxford University Press.
19)    Saeed, A. (2015). Reading the Qur’an in the twenty-first century: A contextualist approach. London: Routledge.
20)    Saul, B. (2017). Defining terrorism in international law (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
21)    Scharf, M. (2016). Customary international law in times of fundamental change: Recognizing the late twentieth century “Grotian Moment”. Cambridge: Cambridge University Press.
22)    Scharf, M. P. (2016). Customary international law in times of armed conflict. Oxford: Oxford University Press
23)    Shah, N. A. (2011). Islamic law and international law: Peaceful resolution of disputes. Leiden: Brill.
24)    Al-Razi, F. (1990). Al-Tafsir al-Kabir (Vol. 23). Beirut: Dar al-Fikr.
25)    Al-Razi, F. (1999). Al-Tafsir al-Kabir (Vol. 10). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
26)    Al-Tabari, M. (1992). Jami‘ al-Bayan fi Tafsir al-Qur’an (Vol. 17). Beirut: Dar al-Fikr.
27)    Bianchi, A. (2016). International law and terrorism. In A. Bianchi & Y. Naqvi (Eds.), International humanitarian law and terrorism (pp. 195–214). Oxford: Hart Publishing.
28)    Bianchi, A. (2019). The challenge of terrorism in international law. Oxford: Oxford University Press.
29)    Bowett, D. W. (1958). Self-defence in international law. Manchester: Manchester University Press.
30)    Brownlie, I. (1963). International law and the use of force by states. Oxford: Clarendon Press.
31)    Bukhari, M. I. (1987). Sahih al-Bukhari (Vol. 4). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi
32)    Cassese, A. (2001). Terrorism is also disrupting some crucial legal categories of international law. European Journal of International Law, 12(5), 993–1001.
33)    Greenwood, C. (2003). International law and the war on terrorism. International Affairs, 79(2), 301–317.
34)    Himes, A. (2020). Self-defense on behalf of non-state actors: The “unable or unwilling” doctrine in international law. Georgetown Journal of International Law, 51(1), 59–97.
35)    Ibn Rushd, A. (1994). Bidayat al-mujtahid wa nihayat al-muqtasid (Vol. 1). Beirut: Dar al-Maʿrifa.
36)    Khomeini, R. (1989). Tahrir al-Wasila (Vol. 1). Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.
37)    Kretzmer, D. (2009). The inherent right to self-defence and proportionality in jus ad bellum. European Journal of International Law, 24(2), 235–282.
38)    Najafi, M. H. (1981). Jawahir al-kalam fi sharh sharayi‘ al-Islam (Vol. 15). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-‘Arabi.
39)    Oppenheim, L. (1905). International law: A treatise (Vol. 1). London: Longmans, Green & Co.
40)    Scharf, M. (2001). The ICC’s jurisdiction over the nationals of non-party states: A critique of the US position. Law and Contemporary Problems, 64(1), 67–117.
41)    Tabatabaei Yazdi, M. K. (1998). Al-‘Urwah al-wuthqa (Vol. 2). Qom: Mu’assasat Al al-Bayt.
42)    Tabatabaei, M. H. (1995). Al-Mizan fi tafsir al-Qur’an (Vol. 9). Qom: Islamic Publications Institute.
43)    Tams, C. J., & Tzanakopoulos, A. (2020). Self-defence against non-state actors: The law and its limits. Journal of Conflict and Security Law, 25(2), 343–365
44)    International Court of Justice (ICJ). (1986). Military and paramilitary activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), Merits, Judgment, ICJ Reports 1986.
45)    International Law Commission (ILC). (2001). Draft articles on responsibility of states for internationally wrongful acts, Yearbook of the ILC, Vol. II (Part Two).
46)    U.S. Department of State. (2001). Letter dated 7 October 2001 from the Permanent Representative of the United States of America to the United Nations addressed to the President of the Security Council (S/2001/946).
47)    United Nations Security Council (UNSC). (2001a). Resolution 1368 (2001). Retrieved from https://undocs.org/S/RES/1368(2001)