اخلاق اقتصادی در اسلام و تحقق توسعه پایدار؛ رویکردی مبتنی بر حقوق و کرامت انسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

مدرس و دانش آموخته دکتری،جامعه شناسی اقتصادی توسعه، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد گرمسار، گرمسار، ایران

چکیده
اخلاق اقتصادی در اسلام مجموعه‌ای از آموزه‌ها و ارزش‌های بنیادین را دربرمی‌گیرد که رفتار اقتصادی فرد و جامعه را در چارچوب عدالت، مسئولیت‌پذیری، امانت‌داری، قناعت، انفاق، تعاون، منع احتکار، پرهیز از ربا و اسراف، و رعایت حقوق دیگران سامان می‌دهد. این منظومه اخلاقی نه‌تنها به تنظیم روابط اقتصادی سالم کمک می‌کند، بلکه زمینه تحقق توسعه‌ای متوازن، انسانی و پایدار را نیز فراهم می‌سازد. توسعه پایدار، برخلاف برداشت‌های صرفاً رشد‌محور، نیازمند تلفیق ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و انسانی است و در این میان، توجه به حقوق انسان و کرامت ذاتی او جایگاهی محوری دارد. در اندیشه اسلامی، انسان دارای حرمت و حقوقی است که باید در تمام فرآیندهای اقتصادی و اجتماعی پاس داشته شود؛ ازاین‌رو، هرگونه الگوی توسعه که منجر به تبعیض، فقر، بی‌عدالتی، استثمار و نقض کرامت انسانی شود، با مبانی اخلاق اقتصادی اسلام ناسازگار است. این مقاله با رویکردی توصیفی - تحلیلی، به بررسی پیوند میان اخلاق اقتصادی در اسلام و تحقق توسعه پایدار می‌پردازد و نشان می‌دهد که اصول اخلاقی اسلام می‌توانند به‌عنوان مبنایی هنجاری برای طراحی الگوی توسعه‌ای عادلانه، پایدار و مبتنی بر حقوق و کرامت انسانی به کار گرفته شوند. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که تحقق توسعه پایدار در پرتو اخلاق اقتصادی اسلامی، مستلزم بازتعریف عدالت اقتصادی، اصلاح الگوهای مصرف و تولید، توزیع عادلانه فرصت‌ها، و تقویت مسئولیت اجتماعی در سطح فردی و نهادی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

·        قرآن کریم.
·        نهج البلاغه (ترجمه محمد دشتی). (۱۳۸۵). قم: انتشارات پیام.
·        ابن بابویه، محمد بن علی. (۱۳۷۸). من لا یحضره الفقیه. تهران: انتشارات علمیه اسلامی.
·        کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
·        مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: موسسه الوفاء.
·        آیت‌اللهی، حبیب‌الله. (۱۳۹۱). مبانی و ساختارهای اقتصاد اسلامی. تهران: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
·        توسلی، غلامرضا. (۱۳۹۴). مبانی جامعه‌شناسی. تهران: انتشارات سمت.
·        خرمشاهی، بهاءالدین. (۱۳۹۲). ترجمه قرآن کریم. تهران: انتشارات ناهید.
·        رهبر، محمدتقی. (۱۳۹۰). اخلاق در اقتصاد اسلامی. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
·        طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۶۲). تفسیر المیزان. (ترجمه محمدباقر موسوی همدانی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
·        عزیزی، عباس. (۱۳۹۵). توسعه پایدار: مبانی، مفاهیم و چالش‌ها. تهران: انتشارات گوت<bos>.
·        قائمی، علی. (۱۳۸۸). اقتصاد و توسعه در اسلام. تهران: انتشارات امیری.
·        کاپرا، فریمن. (۱۳۹۳). نظم نوین جهانی: اندیشه‌ها و راهبردهای تحقق توسعه پایدار. (ترجمه محمد رضا اعتمادی). تهران: انتشارات علم.
·        مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۸۷). تفسیر نمونه. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه.
·        موسوی، سید کاظم. (۱۳۹۳). مبانی اقتصاد مقاومتی. تهران: انتشارات پژوهشکده مهندسی.
·        نوروزی، علی‌اکبر. (۱۳۹۰). حقوق بشر در اندیشه اسلامی. قم: انتشارات بوستان کتاب.
·        هال، رابرت. (۱۳۹۰). اقتصاد و جامعه. (ترجمه منوچهر صبوری). تهران: انتشارات نشر نی.
·        احمدی، احمد؛ اکبری، محمد. (۱۳۹۸). «نسبت اخلاق اقتصادی اسلام با توسعه پایدار: مطالعه‌ای موردی». فصلنامه اقتصاد اسلامی، دوره (شماره)، صفحات.
·        باقری، خسرو. (۱۳۹۶). «کرامت انسانی در فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی». فصلنامه پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، دوره (شماره)، صفحات.
·        رضایی، یوسف. (۱۳۹۷). «مبانی فقهی توسعه پایدار در اسلام». فصلنامه مطالعات اقتصادی اسلام، دوره (شماره)، صفحات.
·        صابری، زهرا. (۱۳۹۹). «نقش حقوق بشر در تحقق توسعه پایدار: دیدگاه اسلام». فصلنامه حقوق بشر و اخلاق، دوره (شماره)، صفحات.
·        عمرانی، علی. (۱۳۹۴). «چالش‌های توسعه پایدار در کشورهای در حال توسعه». فصلنامه اقتصاد و توسعه منطقه‌ای، دوره (شماره)، صفحات.
·        مصلحی، ح. (۱۳۹۷). «مبانی نظری مدل مفهومی توسعه مبتنی بر عبودیت». دوفصلنامه مطالعات دینی-اجتماعی، ۱۰(۲۰)، ۲۲۴۴.
·        معین‌الدین، ف. (۱۳۹۶). «رویکرد جامعه‌شناختی به نهاد زکات به عنوان مکانیسم پایداری اجتماعی». فصلنامه جامعه‌شناسی کاربردی، ۲۸(۳)، ۱۲۱۱۴۰.
·        موسویان، س. ه. (۱۳۹۵). «جامعه‌شناسی نهادهای دینی و نقش آن‌ها در حکمرانی پایدار». فصلنامه جامعه‌شناسی نظری، ۱۴(۴)، ۱۱۰۱۳۵.
·        مهدی‌پور، ز. (۱۳۹۹). «شاخص‌گذاری پایداری بر مبنای مفاهیم امانت‌داری زیست‌محیطی در فقه». دوفصلنامه محیط زیست و توسعه پایدار، ۷(۱)، ۵۵۷۸.
·        مهدی‌پور، ز. (۱۳۹۹). «شاخص‌گذاری پایداری بر مبنای مفاهیم امانت‌داری زیست‌محیطی در فقه». دوفصلنامه محیط زیست و توسعه پایدار، ۷(۱)، ۵۵۷۸.
·        نراقی، ا. (۱۳۸۰). معراج السعادة. تصحیح احمد ترجانی‌زاده. تهران: انتشارات سخن.
·        هدایتی، ر. (۱۳۹۴). «اولویت‌بندی توسعه بر اساس اولویت‌های شریعت: یک مطالعه مفهومی». مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۱۱(۲)، ۷۲۸.
·        یزدان‌پناه، ع. (۱۳۹۳). اصول و مبانی انسان‌شناسی از منظر اسلام. قم: نشر ادیان.
·        یوسفی، ک. (۱۳۹۸). «نقش آموزش مبتنی بر کنش جمعی در نهادینه‌سازی توسعه پایدار». مجله جامعه‌شناسی آموزش و پرورش، ۷(۱)، ۴۰۶۰.
 
1.       Brown, P. (2001). Ethics, Economics, and Development. London: Routledge.
2.       Daly, H. E., & Farley, J. (2011). Ecological Economics: Principles and Applications. Island Press.
3.       Korten, D. C. (2007). The Great Turning: Turning Point Towards a Sustainable and Just World. Kumarian Press.
4.       Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.
5.       World Commission on Environment and Development. (1987). Our Common Future. Oxford University Press.
6.                           Sachs, J. D. (2015). The Age of Sustainable Development. Columbia University Press.
7.                           Sen, A. (2000). Development, poverty and the rest of us. Oxford: Oxford University Press.
8.                           UNDP. (2020). Human Development Report 2020: The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene. New York: United Nations Development Programme.
9.                           Weber, M. (1978). Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. University of California Press.
10.                         World Bank. (2018). World Development Report 2018: Learning to Realize Education’s Promise. Washington, DC: World Bank Publications.
11.                         Ziai, A. (2011). The concept of ‘sustainability’ in different cultural contexts: A comparison between Western and Islamic perspectives. International Journal of Social Ecology and Sustainable Development, 4(2), 5575.
12.                         Biers eke. Thomas, j,state sovereignty and territory hand book of international relations, edited by: Bull (2002) the anarchical society.  A study of order in the world politics. 3rd edition New York: Columbia University
13.                         Camelleri, Joseph and Jim Falk (1992).  The end of sovereignty, Eduard Elgar, London.  
14.                         David A. smith, 2001. '' Sovereignty' 'Foreign policy.  (122)January- February. 20-26 
15.                         Donnelly, j, (2004). state and human rights.  Human rights and human welfare, working paper no 21(23 June).
16.     Baker, J. (2019). The Anthropocene and the Crisis of Western Development. Cambridge University Press.
17.     Escobar, A. (1995). Encountering development: The making and unmaking of the Third World. Princeton University Press.
18.     Giddens, A. (1990). The Consequences of Modernity. Stanford University Press.
19.     Kabeer, N. (2005). Conflicts over credit: Re-evaluating the meaning of “empowerment” in development programs. World Development, 33(1), 50–72.