تحلیل مفهوم نهاد خانواده در دو گفتمان لیبرالیسم و اسلام: مبانی انسان‌شناختی و غایت‌مدار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد ، ایران،

2 دکتری مطالعات زنان،‌ گرایش مطالعات نظری جنسیت، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

3 دکتری حقوق خانواده،دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

چکیده
نهاد خانواده در عصر مدرن با چالش‌های جدی ناشی از نفوذ گفتمان لیبرالیسم مواجه شده است؛ به طوری که از یک نهاد پایداربه قراردادی فردمحورتقلیل یافته، درحالیکه گفتمان اسلامی آن را نهادی الهی و غایت‌مدار می‌داند. با وجود مطالعات گسترده در حوزه حقوق خانواده، تحلیل تطبیقی همزمان مبانی انسان‌شناختی وغایت‌شناختی دو گفتمان کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ حال آنکه این دو بُعد، شالوده اصلی تفاوت‌های حقوقی وساختاری خانواده را تشکیل می‌دهند و در فشارهای حقوق بشری سکولار،شناخت انتقادی آنها ضرورتی اجتماعی وعلمی یافته است. هدف این پژوهش تحلیل تطبیقی مفهوم نهاد خانواده در دو گفتمان لیبرالیسم و اسلام با تمرکز بر مبانی انسان‌شناختی و غایت‌شناختی آنهاست ونیز بررسی پیامدهای حقوقی این دو در ازدواج، طلاق، نقش‌های جنسیتی و قانون‌گذاری خانواده می‌باشد.این پژوهش رویکردی اکتشافی دارد و مساله اصلی آنست که: مبانی انسان‌شناختی و غایت‌شناختی در گفتمان لیبرالیسم و اسلام چگونه بر تعریف، ساختار و کارکرد حقوقی نهاد خانواده تأثیر می‌گذارد.مطالعات پیشین عمدتاً به بررسی حقوق خانواده در چارچوب یکی از دو گفتمان پرداخته‌ و کمتر پژوهشی به تحلیل تطبیقی همزمان مبانی انسان‌شناختی و غایت‌شناختی با رویکرد حقوقی توجه کرده است.این پژوهش با ترکیب این دو محورتصویری جامع‌تر از تفاوت‌های ساختاری و حقوقی ارائه می‌دهد.روش پژوهش، توصیفی با رویکرد تحلیل فلسفی،حقوقی است یافته‌ها نشان می‌دهد که درلیبرالیسم، خانواده نهادی قراردادی، فردمحور،متکی بر نسبی‌گرایی است؛ درحالی که دراسلام، این نهاد الهی، فطری، پایدارو دارای غایات متعالی مانند سکینه، تربیت و تداوم جامعه توحیدی است؛ این تفاوت‌ها پیامدهای حقوقی گسترده‌ای در حوزه ازدواج،طلاق، نقش‌های جنسیتی، قانون‌گذاری و سیاست‌گذاری خانواده به دنبال دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

قرآن کریم
۱. آربلاستر، آنتونی. ظهور و سقوط لیبرالیسم غرب. ترجمه عباس مخبر. تهران: نشر مرکز، ۱۳۶۷. 
۲. افتخاری، اصغر. لیبرالیسم و اسلام. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۸۰. 
۳. بهشتی، احمد. اسلام و اومانیسم. تهران: انتشارات بقعه، ۱۳۸۲. 
۴. جوادی آملی، عبدالله. تفسیر موضوعی قرآن (جلد خانواده). قم: مرکز نشر اسراء، ۱۳۷۷. 
۵. جوادی آملی، عبدالله. فطرت در قرآن. قم: اسراء، ۱۳۸۸. 
۶. حکیمی، محمدرضا. خانواده در قرآن و حدیث. قم: دلیل ما، ۱۳۸۶. 
۷. حام، مایکل و گمبل، سارا. فمینیسم و پسافمینیسم. ترجمه فیروزه مهاجر و دیگران. تهران: نشر نی، ۱۳۸۲. 
۸. حر عاملی، محمد بن حسن. وسائل الشیعه (جلد ۲۰، ابواب مقدمات طلاق). قم: مؤسسه آل البیت. 
۹. رجبی، مسعود. خانواده در اسلام. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵. 
۱۰. روسو، ژان-ژاک. قرارداد اجتماعی. ترجمه مرتضی کلانتریان. تهران: آگه، ۱۳۸۳. 
۱۱. زرشناس، شهریار. اشاراتی درباره لیبرالیسم در ایران. تهران: کیهان، ۱۳۸۳. 
۱۲. زیبائی‌نژاد، محمدرضا. نظام شخصیت زن در اسلام. قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۸۶. 
۱۳. شفیعی سروستانی، ابراهیم. خانواده در اسلام. قم: انتشارات هلال، ۱۳۸۰. 
۱۴. طباطبایی، سید محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن (جلدهای ۱، ۴، ۱۸). قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ ق. 
۱۵. عمید زنجانی، عباسعلی. فقه سیاسی (جلد ۳). تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۴. 
۱۶. قدردان، علیرضا. نقد سکولاریسم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷. 
۱۷. قنبری، آیت. نقدی بر اومانیسم و لیبرالیسم. تهران: فراز اندیشه، ۱۳۸۳. 
۱۸. کاتوزیان، ناصر. حقوق خانواده (جلد ۱ و ۲). تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۹۰.  
۱۹. گاردنر، ویلیام، جنگ علیه خانواده، معصومه محمدی، قم، دفترمطالعات زنان، ۱۳۸۶ 
۲۰. معصومی، مسعود. فمینیسم در یک نگاه. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰. 
۲۱. مهریزی، مهدی. شخصیت و حقوق زن در اسلام. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۲. 
۲۲. مطهری، مرتضی. نظام حقوق زن در اسلام. تهران: صدرا، ۱۳۷۹. 
۲۳. مصباح یزدی، محمدتقی. آموزش فلسفه (جلد ۱ و ۲). تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۸. 
۲۴. …………….، آزادی و مسئولیت در اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۷۹. 
۲۵. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۳، تهران، المکتبه الاسلامیه، فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۳ 
۲۶. محمدتقی جعفری، حقوق جهانی بشر، تهران، موسسه نشر اثار علامه جعفری، ۱۳۸۶ 
۲۷. نوائی، علی‌اکبر. لیبرالیسم. تهران: انتشارات دانشگاه، ۱۳۸۱. 
۲۸. واعظی، احمد. سکولاریسم و دین. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۷۸. 
۲۹. هانتینگتون، ساموئل. برخورد تمدن‌ها و بازسازی نظم جهانی. ترجمه علیرضا طیب. تهران: نشر نی، ۱۳۸۳. 
۳۰. هام، مگی، سارا گمبل، فرهنگ نظریه های فمنیستی، فیروز مهاجر، تهران، نشر توسعه، ۱۳۸۲ 
۳۱. رهنمایی، احمد، غربشناسی، قم، موسسه امام خنینی، ۱۳۸۴ 
۳۲. ریترز، جورج، نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر، محسن ثلاثی، تهران، علمی، ۱۳۸۴ 
فهرست مقالات
۱. پیشگر، زری؛ سمنون مهدوی، مرتضی؛ سیدهاشمی، سیدمحمداسماعیل. (۱۳۹۹). «مبانی و اصول انسان‌شناختی اسلامی و دلالت‌های آن در سبک زندگی خانوادگی». فصلنامه تحقیقات کاربردی در حوزه قرآن و حدیث، دوره ۵، شماره ۲
۲. رحیمی، حسن؛ حسینی، سیده فاطمه. (۱۳۹۶). «مقایسه مبانی انسان‌شناختی پیشرفت و توسعه در اندیشه اسلام و نظریه لیبرال دموکراسی». فصلنامه مطالعات راهبردی، دوره ۱۹، شماره ۷۲
۳. رضایی، حسن و همکاران. (۱۳۹۷). «تفاوت‌های فطری زن و مرد و تأثیر آن بر حقوق خانواده». دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده، دوره ۲۳، شماره ۷۰
۴. زائری، قاسم. (۱۳۸۹). «خانواده در فکر فمینیستی و دیدگاه اسلام با تأکید بر مسئله قواعد». فصلنامه فلسفه و کلام دانشگاه تهران، دوره ۴۴، شماره ۲
۵. شفیعی، محمد. (۱۳۸۹). «ربوبیت تشریعی و حقوق خانواده».فصلنامه فقه و حقوق اسلامی، دوره ۸، شماره ۲
۶. شفیعی، محمد. (۱۳۹۲). «بررسی اثرات نظریه لیبرالیسم در حوزه خانواده». شماره ویژه
۷. صاحب، سارا. (۱۳۹۹). «تحلیل مبانی و اصول انسان‌شناختی نهاد خانواده با تأکید بر منابع اسلامی». نشریه پیام، دوره ۱۸، شماره ۵۴
۸. ظهیری، احمد. (۱۳۷۸). «عقلانیت غایی در اسلام». فصلنامه معرفت، شماره ۳۵
۹. ظهیری، مجید. (۱۳۷۸). درآمدی بر مبانی معرفت‌شناسی آزادی در اسلام و لیبرالیسم. اندیشه حوزه، ش ۲۰، دانشگاه علوم رضوی.
 ۱۰.فرهمند، مریم؛ بختیاری، آمنه. (۱۳۸۵). واگردهای فمنیستی در ازدواج. کتاب زنان، شماره ۳۱
۱۱. همتیان، هادی. (۱۳۹۸). «بررسی تأثیر مبانی انسان‌شناختی اسلامی بر نظام تربیتی اسلام در اندیشه علامه مصباح یزدی».پژوهش‌های فلسفی-کلامی، دوره ۲۰، شماره ۳
 
1. Berlin, Isaiah. (1969). Four Essays on Liberty. Oxford: Oxford University Press.
https://isaiah-berlin.wolfson.ox.ac.uk/
2. Gardner, B. C., Busby, D. M., & Brimhall, A. S. (2007). Putting emotional reactivity in its place? Exploring family-of-origin influences on emotional reactivity, conflict, and satisfaction in premarital couples. Contemporary Family Therapy,  https://doi.org/10.1007/s10591-007-9039-x
3.Gray, J. (1986). Liberalism. University of Minnesota Press. https://www.upress.umn.edu/9780816628018/liberalism/
4. Hume, David. (1739). *A Treatise of Human Nature*. London: John Noon. https://www.gutenberg.org/ebooks/4705
5. Kant, Immanuel. (1797). Groundwork of the Metaphysics of Morals. Riga: Johann Friedrich Hartknoch. 
https://www.gutenberg.org/files/44929/44929-h/44929-h.htm
6. Locke, John. (1689). Two Treatises of Government. London: Awnsham Churchill. 
https://www.gutenberg.org/files/7370/7370-h/7370-h.htm
7. MacIntyre, Alasdair. (1981). After Virtue: A Study in Moral Theory. Notre Dame: University of Notre Dame Press. 
https://undpress.nd.edu/9780268035044/after-virtue/
8. Mill, John Stuart. (1859). On Liberty. London: John W. Parker and Son. 
https://www.gutenberg.org/files/34901/34901-h/34901-h.htm
9. Okin, Susan Moller. (1989). Justice, Gender, and the Family. New York: Basic Books.
https://philosophyandlaw.org/Class%20Readings/Okin/134047341-Susan-Moller-Okin-Justice-Gender-and-the-Family-1991-Transfer-Ro-28feb-Fd7a0f.pdf)
10. Rawls, John. (1971). A Theory of Justice. Cambridge, MA: Harvard University Press.
https://www.hup.harvard.edu/books/9780674000780](https://www.hup.harvard.edu/books/9780674000780)