حقوق اسیران جنگی در رویکرد پیامبر اکرم(ص)؛ از نظر تا عمل با تاکید بر موازین حقوق بشردوستانه در اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه حقوق، واحد پردیس، دانشگاه آزاد اسلامی، پردیس، ایران

چکیده
دین اسلام به عنوان دین صلح و مودت نه تنها نسبت به موضوعات مرتبط با جنگ، اهداف، مبانی و اصول آن سکوت نکرده است، بلکه با یک سبقه تاریخی چهارده قرنی که از عملکرد پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین(ع) می‌توان بدان دست یافت و با توجه به مقتضیات زمانی و مکانی خاص آن دوران توانسته است در این عرصه پیشرو بوده و در پرتو الزام به ضمانت اجرای موثر جهت تضمین حقوق اسیران جنگی در مقام عمل(نه صرفاً تئوری و نظر) گام بردارد.در تاریخ اسلام رویدادهای بسیاری وجود دارد که مبین نحوه رفتار انسان دوستانه پیامبر اکرم(ص) در مقابل رزمندگان دشمن است که به اسارت درآمده‌اند.سوال اصلی تحقیق حاضر این است که در جنگهای دوران پیامبر اکرم(ص) حقوق اسیران جنگی واجد چه وضعیتی بوده است؟در پاسخ می‌توان چنین نگاشت که آموزه‌های دینی اسلام در زمینه رعایت حقوق اسیران جنگی در تئوری و رویکرد پیامبر اکرم(ص) به خوبی تبلور یافته و پایه‌های فکری حقوق بشردوستانه اسلام در نظر و عمل متعالی‌ و کارآمد است و مصادیقی چون:رفتار انسانی با اسرا، آزادی انجام فرائض دینی، آزادی انجام کار(نه الزام آن)، حق بر خوراک، پوشاک، بهداشت و اسکان مناسب که واجد پشتوانه ایمانی و اعتقادی می-باشد و در آن انگیزه‌های الهی و اخروی نهفته است به وضوح موید وضعیت حاکم بر اسرای جنگی در آن دوران است.در پژوهش حاضر با توجه به محتوای آن از روش تحقیق توصیفی- تحلیلی استفاده شده است.

کلیدواژه‌ها


ابراهیمی، محمد(1391). اسلام و حقوق بین­الملل عمومی، تهران: سمت، جلد دوم.
ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله(1429). شرح نهج البلاغه، مصحح: محمد ابوالفضل ابراهیم، نور المهدی، قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره).
ابن اثیر(1399). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار صادر.
ابن سعد، کاتب واقدی(1418). الطبقات الکبری، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمرو(1408). البدایه و النهایه، بیروت: دارالفکر، جلد سوم.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمرو(1419). تفسیر القرآن العظیم(ابن کثیر)،تحقیق: محمد حسین شمس الدین، بیروت: دارالکتب العلمیه، منشورات محمد بن علی بیضون، جلد 8.
ابوزهره، محمد(1415). العلاقات الدولیه فی الاسلام، قاهره: الدار القومیه.
احسانی‌فر، مهدی(1392). جنگ در فرهنگ اسلامی در: اسلام و حقوق بین‌الملل بشردوستانه، جمعی از نویسندگان، مرکز مطالعات تطبیقی اسلام و حقوق بشردوستانه بین­الملل، تهران: میزان.
احمدی میانجی، علی(1422). الاسیر فی الاسلام، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
استرآبادی، احمد بن تاج الدین(1374). آثار احمدی(تاریخ زندگانی پیامبر اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع))، تهران: میراث مکتوب.
اسماعیل بن کثیر(1383). السیره النبویه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، جلد چهارم.
بلاذری، احمدبن یحیی(1404). فتوح البلدان، به کوشش رضوان محمد رضوان، قم: کتابفروشی ارومیه.
بلاغی، محمد جواد(1993). الرحله المدرسیه، بیروت: دارالمرتضی.
بیهقی، ابوبکر احمد بن الحسین(1405). دلائل النبوه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
پروین، خیرالله؛ عالی، حامد و شفقی، محمدجواد(1400). جایگاه غیر اهل کتاب در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با نگاهی به مبانی دینی آن، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(1)، 63-90.
جمعی از پژوهشگران موسسه دایره المعارف فقه اسلامی زیر نظر آیت الله سید محمود هاشمی شاهرودی(1387). موسوعه الفقه الاسلامی طبق المذهب اهل بیت، قم: موسسه دایره­المعارف فقه اسلامی، جلد 13.
حجازی، محمد علی(1394). حقوق اسیران جنگی، تهران: میزان.
حر عاملی، محمدبن حسن(1416). وسائل الشیعه، قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث.
خدوری، مجید(1388). جنگ و صلح در قانون اسلام، ترجمه سید غلامرضا سعیدی، تهران: اطلاعات.
ذهبی، شمس الدین(1409). تاریخ الاسلام و فیات المشاهیر و الاعلام، بیروت: دارالکتاب العربی.
رحمانی تیرکلایی، حسین(1401). بررسی تطبیقی بنیادهای اخلاقی حاکم بر حقوق بشر اسلامی و غربی، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 11(1)، 115-133.
رحمانی، محمد(1392). نقش اصول و قواعد اسلامی در توسعه حقوق بشردوستانه، در اسلام و حقوق بین­الملل بشردوستانه، جمعی از نویسندگان، مرکز مطالعات تطبیقی اسلام و حقوق بشردوستانه بین­الملل، تهران: میزان.
رونور، مهدیه(1393). بررسی فقهی کنوانسیون ژنو سال (1949) در ارتباط با حقوق اسیر جنگی، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: مهدی رهبر، قم: دانشگاه قرآن و حدیث.
الزحیلی، وهبه(1419). آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، دمشق: دارالفکر.
زینی دحلان، احمد(1421). السیره النبویه، بیروت: دارالفکر.
ستایش پور، محمد و احمدی، الناز(1400). حق بر بهداشت از منظر اسلام و حقوق بین­الملل، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(22)، 101-117.
شیخ طوسی(1387). المبسوط فی فقه الامامیه، تهران: المکتبه المرتضویه.
طباطبایی، محمد حسین(1363). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: نشر دفتر انتشارات اسلامی، جلد 2، 5، 9 و 14.
طبری، محمدبن جریر(1387ق). تاریخ الطبری، بیروت: دارالتراث.
عبدالمالک بن هشام حمیری(بی تا). سیره ابن هشام(السیره النبویه)، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
علامه مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی(1404). بحارالانوار الجامعه لدرر، اخبارالائمه الاطهار، بیروت: موسسه الوفا.
عمید زنجانی، عباسعلی(1391). حقوق بشردوستانه بین­المللی از منظر اسلام، تهران: دانشگاه تهران.
فیاض، عباس(1375). احکام جنگ(جهاد) در اسلام و مقایسه آن با قوانین بین­المللی، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: مهدی صانعی، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
کاتب واقدی، محمدبن سعد(1405). الطبقات الکبری، 8 جلد، بیروت: دار بیروت الطباعة و النشر.
کلینی، ابو جعفر محمد بن یعقوب(1407). اصول الکافی،(ط-الاسلامیه)، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
محقق داماد، سید مصطفی(1383). حقوق بشردوستانه بین­المللی، رهیافت اسلامی، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق داماد، سید مصطفی(1392). حق استئسار در حقوق بین­الملل اسلامی بر اساس کتاب و سیره نبوی، در: جمعی از نویسندگان، اسلام و حقوق بین­الملل بشردوستانه، تهران: میزان.
محمودی کیا، محمد(1400). بررسی مقایسه­ای تعارضات هنجاری و گفتمانی نظام حقوق بشری اسلامی با نظام حقوق بشر اروپایی، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(4)، 143-163.
مطهری، مرتضی(1390). مجموعه آثار، قم: صدرا، جلد 15.
مقامی، امیر؛ مومنی‌راد، احمد و علی پور، اشکان (1400). مبانی، منابع و ابعاد حق تعیین سرنوشت از منظر اسلام، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(1)، 281-311.
مقریزی، تقی الدین(1420). متاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفده و المتاع، بیروت: دارالکتب العلمیه.
میر شریفی، سید علی(1395). سرنوشت اسیر در اسلام بررسی تاریخی فقهی، تهران: سمت.
نسائی، احمدبن علی(1421). السنن الکبری، بیروت: موسسه الرساله.
واقدی، محمد بن عمر(1414). مغازی تاریخ جنگهای پیامبر، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.