بررسی ظرفیت های حقوق بشری قانون اساسی جمهوری اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه علوم سیاسی و روابط بین‌الملل، واحد سوادکوه، دانشگاه آزاد اسلامی، سوادکوه، ایران

چکیده
شورای حقوق بشر در سال 2003 در راستای ایجاد سازوکارها و مکانیزم اجرایی مفاد حقوق بشری، نقطه کانونی مشروعیت دولت‌ها را  نه در هنجار سازی و یا تقویت سامانه نظارتی بلکه توانایی دولت‌ها درایجاد و یا استخراج ظرفیت‌های قانون اساسی تعریف کرده است. این مقاله با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی به طرح این سوال پرداخت که قانون اساسی در حوزه حقوق بشر از چه ظرفیت‌هایی برخوردار است؟ در پاسخ این فرضیه مطرح شد که یکی از اولویت‌های نظام سیاسی بر آمده از انقلاب، پاسخگویی به نیاز عدالت جویانه و برابری حقوقی در چارچوب قانون اساسی بود و قانون اساسی به مثابه یک سند حقوقی، حقوق مختلف ملت را با عنایت به کرامت انسانی به رسمیت شناخته و محدودیت‌هایی برای قدرت بی حد و حصر دولت برای دفاع از حقوق افراد تدوین کرده است یافته‌ها نشان می‌دهد که اولاً قانون اساسی از یکسری امتیازات تصریح شده و تضمین شده بر مبنای فطرت و طبیعت انسان ها فارغ از هرگونه قید و بندهای عارضی دفاع کرده است. ثانیاً در قانون اساسی نه تنها حمایت ازحقو ق اقلیت‌ها، زنان و آزادی‌های مشروع افراد را به رسمیت شناخته، بلکه با حفظ معیارهای اسلامی و بینش مذهبی نهادهایی را مانند شورای نگهبان، کمیسیون اصل نود، سازمان بازرسی و دیوان عدالت اداری را  به عنوان  ابزارهای حمایتی از آزادی در قانون اساسی تأسیس کرده است.

کلیدواژه‌ها


امین، سیدحسن(1376). تحقق جامعه مدنی در انقلاب اسلامی ایران، تهران: انتشارات سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
باقری، شهلا و ملکشاه، آرزو(1381). مطالعه تطبیقی حق حیات زن از دیدگاه اسلام و غرب، پژوهشنامه زنان، 2(4)، 1-22.
پاک نژاد، امین اله؛ غمامی، سید محمد مهدی(1400). سازوکارهای مشارکت نهادهای دوست دادگاه در احیای حقوق عامه. مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(4)، 55-79.
پیر سلامی، ارغوان و دهقان، مجتبی(1395). قانون اساسی و حقوق بشر در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 6(20)، 55-33.
جعفری تبریزی، محمدتقی(1370). حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب، تهران: انتشارات دفتر خدمات حقوق بین‌الملل جمهوری اسلامی ایران.
حبیب‌زاده، محمد جعفر و رحیمی‌نژاد، اسماعیل(1385). کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مدرس علوم انسانی، 11(4)، 51-81.
خرسندموقر، نسترن؛ هاشمی، سید محمد؛ محبی، محسن و ابدی، سعیدرضا(1402). تحلیل اشتغال و مصادیق آن در رویه شوری نگهبان و مطالبه تطبیقی آن با دیوان عدالت اداری، دانش حقوق عمومی، 12(41)، 75-96.
خسروی، محمد علی(1402). تأثیر و نقش آزادیهای سیاسی در حقوق شهروندی، حقوق بشر اسلامی، 12(29)، 29-49.
زارعی بهادری زینی وند، علی و محمدی، کیمیا(1392). حقوق اقلیت‌ها از منظر اسناد بین‌المللی، اسلام و قانون اساسی.1.ایران، پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، 3(1)، 49-70.
سراجی، محمود(1388). حقوق ملت در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران(شرحی برفصل سوم قانون اساسی)، پژوهش‌های انقلاب اسلامی، 5(16)، 42-11.
شعبانی، قاسم(1383). حقوق اساسی و ساختار حکومت جمهوری اسلامی ایران، تهران: اطلاعات.
شکری خویی، احسان و کامران آذر، عذرا(1396). حقوق سیاسی زنان در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، زن و مطالعات خانواده، 8(36)، 88-71.
صالحی، سید جواد و دهقان، مجتبی(1394). صورت بندی گفتمانی حقوق بشر در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مطالعات حقوقی، 7(1)، 169-196.
طالبی، عباسعلی، ابوالحسن شیرازی، حبیب‌الله(1393). بررسی تطبیقی وضعیت حقوق بشر در ایران و عربستان، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(23)، 121-93.
طباطبایی موتمنی، منوچهر(1385). آزادی‌های عمومی و حقوق بشر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
قاضی، سید ابوالفضل(1388). بایسته های حقوق اساسی، تهران: نشر میزان، ج 3.
قطبی، میلاد و بهادری جهرمی، علی(1395). محدودیت‌های آزادی در اصول قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 5(10)، 80-55.
کاظمی، احمد و کفایی‌فر، محمدعلی(1399). تعریف اقلیت در اسناد بین‌المللی حقوق بشر، مطالعات ملی، 21(84)، 46-25.
کتابی، امیر علی و ایزدی اودلو، عظیم(1400). حقوق جهانی بشر در اسلام و مقایسه و تطبیقی آن با حقوق بشر غرب از دیدگاه علامه جعفری، مطالعات حقوق بشر اسلامی، 11(23)،53-33.
کتابی، امیرعلی؛ ایزدی اودلو، عظیم(1400). حقوق جهانی بشر در اسلام و مقایسه و تطبیق آن با حقوق بشر غرب از دیدگاه علامه جعفری. مطالعات حقوق بشر اسلامی، 10(4)، 33-53.
کتابی، امیرعلی؛ حدیث باقرنیا و  مکرمی‌پور، محمدباقر(1402). واکاوی مطالعه تطبیقی حقوق بشر غربی و اسلامی با تأکید بر حقوق اقلیتها در ایران، مطالعات حقوق بشر اسلامی، (12)28، 108-85.
محمدی، فاطمه(1392). تحلیل و مفهوم اصل برابری در آرا و نظرات شورای نگهبان، پایان نامة مقطع کارشناسی ارشد، رشتة حقوق عمومی، دانشگاه بهشتی.
میرموسوی، سید علی و حقیقت، سید صادق(1388). مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
هاشمی، سیدمحمد(1384). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ج 1، چ 6، تهران: نشر میزان.
هاشمی، سیدیحیی(1388). مبانی و مفاهیم حقوق بشر در اسلام و حقوق بشر معاصر، سفیر، 3(12)، 179-210.
وحید بهبهانى، محمدباقربن محمداکمل(1426). حاشیه الوافی(للبهبهانی)، قم: مؤسسه العلامه المجدّد الوحید البهبهانی.
یونیسف(1377). زنان در جمهوری اسلامی ایران، یونیسف، گزارش درباره وضعیت زنان در ایران.
Keddie, Nikki R (1383) Results of the Iranian Revolution, Translation of Mehdi Haghighatkhah, The Oxford Encyclopedic, English Dictionary, New York, Oxford University Press, 1996