رویکرد حقوق بشری به قیام امام حسین(ع) و آثار آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار و عضو هیأت علمی پژوهشکده فقه و حقوق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

چکیده
قیام اباعبدالله الحسین(ع)، به‌سبب ویژگی‌ها و ظرفیت‌های الهام‌بخش و درس‌آموز برای بشر معاصر، از جمله غیرمسلمانان، مورد توجه است اما غلبه نگاه توصیفی و حماسی، موجب مکتوم ماندن ابعاد جهانی و فرادینی آن شده است. یکی از مهم‌ترین ابعاد مغفول این نهضت، رویکرد حقوق بشری و آثار مترتب بر آن است. مقاله حاضر به دنبال یافتن پاسخ به این سؤال محوری است: رویکرد حقوق بشری به قیام و نهضت امام حسین(ع) چه آثاری به همراه دارد؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، ابتدا به بررسی رویکردهای تحلیلی به قیام می‌پردازد و سپس مهم‌ترین آموزه‌های حقوق بشری آن را در ابعاد مدنی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تحلیل می‌کند. فرضیه پژوهش بر آن است که این نهضت، دربردارنده مجموعه‌ای از آموزه‌های بنیادین و فرادینی نظیر کرامت ذاتی انسان‌ها، عدالت، حق حیات، حق تعیین سرنوشت، حق دسترسی به اطلاعات و مانند آن است که می‌تواند سرمشق و الهام‌بخش انسان معاصر فارغ از هر آیین و مذهبی باشد. نتایج بحث حاکی از آن است که رویکرد حقوق بشری به قیام امام حسین(ع)، آموزه‌های فرادینی و بنیادینی مانند کرامت انسانی، عدالت‌خواهی، حق بر حیات و حق بر تعیین سرنوشت را دربرمی‌گیرد که در حقوق بشر عرفی نیز قابل اثبات و استناد است و در نتیجه، الگویی جهانشمول، قابل تعمیم، جاودانه و الهام‌بخش برای تمام بشریت در مبارزه با بی‌عدالتی و احقاق حقوق پایمال شده است و به تقویت گفتمان حقوق بشر یاری می‌رساند.

کلیدواژه‌ها


منابع
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
1.      ابن اثیر (1385ق). الکامل فی‌التاریخ. بیروت: دارالصادر.
2.      ابن جوزی (۱۴۱۸ق). تذکرة الخواص. قم: منشورات الشریف الرضی.
3.      ابن شعبه حرانى. حسن بن على (1404ق). تحف العقول عن آل الرسول. قم: جامعه مدرسین.
4.      ابن شهرآشوب (1379ق).‏ المناقب. قم: نشر علامه‏‏.
5.      ابومخنف. لوط بن یحیی (۱۴۱۷ق). وقعة الطف. قم: جامعه مدرسین.
6.      امین عاملى. سیدمحسن (1403ق). ‏أعیان الشیعة.‌ بیروت: دارالتعارف‏.
7.      بحرانی. سیدهاشم (۱۴۱۳ق). مدینة معاجز الأئمة الإثنی عشر. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
8.      جوادی آملی (۱۳۸۵). عبدالله. تسنیم. قم: مرکز نشر اسرا.
9.      جوادی آملی (۱۳۸۹). عبدالله. فلسفه حقوق بشر. قم: مرکز نشر اسرا.
10.   خمینى. روح‏الله (۱۳۸۹). صحیفه امام. تهران:‌ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
11.   خوانسارى. سیداحمد (۱۴۰۵ق). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
12.   سید ابن طاووس (بی‌تا). اللهوف على قتلى الطفوف‏. تهران: نشر جهان.
13.   سیدفاطمی. سیدمحمد (۱۳۹۳). حقوق بشر در جهان معاصر. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش.
14.   شیخ صدوق. محمد بن علی ابن بابویه (۱۳۷۸ق). عیون اخبار الرضا(ع). تهران: نشر جهان.
15.   شیخ صدوق. محمد بن علی ابن بابویه (۱۳۹۵ق). کمال‌الدین و تمام‌النعمة. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
16.   شیخ مفید. محمد بن محمد (1413ق). الإرشاد فی معرفة حجج‌الله على العباد. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏‏.
17.   طباطبایی مؤتمنی. منوچهر (1394). آزادی‌های عمومی و حقوق بشر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
18.   طباطبایی. سید محمدحسین (۱۳۹۴ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
19.   طبرسى. فضل بن حسن (1390ق). إعلام الورى بأعلام الهدى. تهران: اسلامیه.
20.   طبری. محمد بن جریر (۱۳۸۷ق). تاریخ الطبرى. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
21.   طریحی. فخرالدین بن محمد (1375). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
22.   عباسی. بیژن (1395). حقوق بشر و آزادی‌های بنیادین. تهران: نشر دادگستر.
23.   فراهیدی. خلیل بن احمد (۱۴۱۰ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
24.   فیروزی. مهدی (۱۳۸۵). کرامت انسانی زندانیان؛ راهبردها و راهکارها. قم: انتشارات صفحه نگار.
25.   فیض کاشانى. محسن (1406ق). الوافی. اصفهان. کتابخانه امام أمیرالمؤمنین على(ع).
26.   قربان‌نیا. ناصر (۱۳۸۷). حقوق بشر و حقوق بشردوستانه. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
27.   مجلسى. محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
28.   مرعشى تستری (1409ق)‏. قاضى نورالله. إحقاق الحق و إزهاق الباطل. قم: ‏کتابخانه آیةالله مرعشى نجفى.
29.   مصطفوی. حسن (13۶8). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
30.   مطهری. مرتضی (1352). عدل الهی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
31.   منتظری. حسینعلى (۱۴۰۹ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة. قم: نشر تفکر.
32.   وحید بهبهانى. محمدباقر (۱۴۲۶ق). حاشیة الوافی. قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.
33.   هاشمی. سیدمحمد (1391). حقوق بشر و آزادی‌های اساسی. تهران: نشر میزان.
34.   ارسطا. محمدجواد و اکبری. مینا (۱۳۹۶). «تأملی بر جایگاه نافرمانی مدنی در اسناد بین‌المللی. فقه سیاسی شیعه و نظام حقوقی ایران». فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب. سال چهارم. ‌شماره 2.
35.   امامی. مسعود (1391). «اعتبار عقلی رأی اکثریت بر مبنای حق تعیین سرنوشت». فصل‌نامه کاوشی نو در فقه. سال نوزدهم. شماره 72.
36.   انصاری. باقر (۱۳۹۷). حق دسترسی به اطلاعات: آزادی اطلاعات.‌ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
37.   پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای به آدرس: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4022&npt=8
38.   روزنامه آمریکایی «وال استریت ژورنال». به نقل از: isna.ir/xdRhP3
1)      Conde, H., Victor, A Handbook of International Human Rights Terminology, Santa Barbara CA: ABC – Clio, 2002.
2)       Hannum, Hurst (1996), Autonomy, Sovereignty and Self-Determination: The Accommodation of Conflicting Rights, Philadelphia, University of Pennsylvania Press.
3)       International Covenant on Civil and Politcal Rights, 1966.
4)       Kelsen, Hans (1957), What is Justice? Justice, Law and Politics in the Mirror of Science, Berkeley: University of California Press.
5)       Universal Declaration of Human Rights, 1948.