حق بر خودمختاری داده‌های شخصی در پرتو حقوق اسلامی و نظام بین‌المللی حقوق بشر: چالشی در مرز میان اختیار انسانی و کنترل هوشمند رفتارها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری، فقه و مبانی حقوق، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشیار، گروه روابط بین الملل، دانشکده امنیت ملی، دانشگاه دفاع ملی، تهران، ایران

چکیده
این پژوهش با تکیه بر درهم‌تنیدگی مفهومی کرامت انسانی، اختیار واقعی و حاکمیت بر پیرامتن اطلاعاتی شخص نشان می‌دهد که پیش‌بینی‌گری الگوریتمی، به‌محض عبور از سطح توصیف آماری و ورود به ساحت تصمیم‌های اثرگذار بر حیثیت، فرصت و آزادی کنش، تنها در صورتی واجد مشروعیت هنجاری است که در مدار قواعد سخت صیانت از خلوت و منع هتک، به‌علاوه الزامات پاسخ‌گویی و امکان بازبینی انسانی سامان یابد، بدین معنا که منظومه فقه امامیه از نهی تتبع و تجسس، قاعده لاضرر، حصانت حریم و سلطنت بر شئون شخصی تا امانت‌داری در افشاء با اصول حقوق بشر معاصر از قانون‌مندی، ضرورت و تناسب تا حق حمایت از داده، منع تصمیم صرفاً خودکار و پاسخ‌گویی در نقطه‌ای مشترک هم‌نشین می‌شوند و الگوی تنظیم‌گری‌ای را تقویت می‌کنند که در آن هر چرخه داده، از گردآوری و برچسب‌گذاری تا امتیازدهی و اجرا، ناگزیر به حداقل‌گرایی داده، تحدید غرض، شفافیت دلایل مؤثر، ممیزی تبعیض، اطلاع‌رسانی معنادار، امکان اعتراض مؤثر و تضمین جبران گره می‌خورد و بار اثبات ضرورت و فایده خالص بر دوش متصدیان قرار می‌گیرد، نه بر دوش افراد ذی‌نفع؛ این پژوهش با صورت‌بندی مفاهیمی چون حیثیت داده‌ای و حق تعیین سرنوشت اطلاعاتی و با پیوندزدن آن‌ها به سازوکارهای فنی–حقوقی طراحی متناسب با حریم، بازبینی انسانی معنادار، ردپای‌پذیری تصمیم و حسابرسی دوره‌ای سوگیری، نشان می‌دهد که می‌توان پیش‌بینی را به ابزار خدمت‌گذار بدل کرد، به‌گونه‌ای که کارایی فناورانه نه بر ضد عدالت رویه‌ای، بلکه در خدمت بازتنظیم نسبت میان امنیت، کارایی و آزادی حول محور انسان مختار و باکرامت قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

قرآن کریم
قوانین:
1.      قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. ۱۳۵۸.
2.      قانون آیین دادرسی کیفری. ۱۳۹۲.
3.      قانون تجارت الکترونیکی. ۱۳۸۲.
4.      قانون جرایم رایانه‌ای. ۱۳۸۸ (اصلاحی ۱۳۹۹).  
کتب:
5.      اکبری، علیرضا. «حریم خصوصی در نظام حقوقی ایران و اسلام». دوفصلنامه تمدن حقوقی ۴، ش ۹۱۰ (۱۴۰۰): ۳۶۹۳۹۲.
6.      اماموردی، محمدحسن. «ماهیت‌شناسی حق بر حریم در نظام حقوقی ایران». مجله حقوق خصوصی ۱۴، ش ۲ (۱۳۹۶): ۳۴۷۳۶۶.
7.      الأنصاری، مرتضی. کتاب المکاسب. ج ۵. قم: تراث الشیخ الأعظم، بی‌تا.
8.      حبیب‌زاده، محمدجعفر، و اسمعیل رحیمی‌نژاد. «کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران». مدرس علوم انسانی ۱۱، ش ۴ (۱۳۸۶): ۵۱۸۲.
9.      الحر العاملی، محمد بن الحسن. وسائل الشیعة. ج ۸. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
10.   الخمینی، روح‌الله. تحریر الوسیلة. ج ۱. قم: دارالعلم، ۱۴۰۸ق.
11.   الخمینی، روح‌الله. کتاب البیع. ج ۱. قم: بی‌تا.
12.   رحمدل، منصور. «حق انسان بر حریم خصوصی». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی ۷۰، ش ۱ (۱۳۸۴): ۱۱۹۱۴۶.
13.   الشهید الثانی، زین‌الدین بن علی. مسالک الأفهام. ج ۷. قم: مؤسسة آل‌البیت، ۱۴۱۳ق.
14.   الطوسی، محمد بن حسن. تهذیب الأحکام. ج ۷. قم: مکتبة مدرسة الفقاهة، بی‌تا.
15.   الکلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. ج ۲. تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
16.   کوشکی، غلامحسین. «حمایت از حریم خصوصی در مکان خصوصی در مقررات دادرسی کیفری ایران». مجله حقوقی دادگستری (۱۳۹۰): ۱۳۵۱۵۰.
17.   موسی‌زاده، ابراهیم، و فهیم مصطفی‌زاده. «نگاهی به مفهوم و مبانی حق بر حریم خصوصی در نظام حقوقی عرفی». فصلنامه مطالعات حقوقی و سیاستی ۱، ش ۲ (۱۳۹۱): ۴۵۶۸.
18.   النجفی، محمد حسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. ج ۲۲. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا.
19.   یعقوبی، محمدمهدی. «چالش‌های قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات». فصلنامه مدیریت دولتی ۱۲ (۱۳۹۹).
20.  Barocas, Solon, and Andrew D. Selbst. “Big Data’s Disparate Impact.” California Law Review 104, no. 3 (2016): 671732.
21.  Burrell, Jenna. “How the Machine ‘Thinks’: Understanding Opacity in Machine Learning Algorithms.” Big Data & Society 3, no. 1 (2016): 112.
22.  California Consumer Privacy Act (CCPA), Cal. Civ. Code 1798.120 (2018, as amended 2020).
23.  Charter of Fundamental Rights of the European Union, art. 8 (2000/2012).
24.  Citron, Danielle Keats, and Frank Pasquale. “The Scored Society: Due Process for Automated Predictions.” Washington Law Review 89 (2014): 133.
25.  Cohen, Julie E. “What Privacy Is For.” Harvard Law Review 126 (2013): 19041933.
26.  European Convention on Human Rights, art. 8 (1950).
27.  European Union Artificial Intelligence Act (2024), art. 5(1)(d).
28.  Fair Credit Reporting Act (FCRA), 15 U.S.C. 1681m.
29.  Illinois Biometric Information Privacy Act (BIPA), 740 ILCS 14/15 (2008).
30.  New York City, Local Law No. 144 of 2021, 20-871.
31.  Nissenbaum, Helen. Privacy in Context: Technology, Policy, and the Integrity of Social Life. Stanford, CA: Stanford University Press, 2010.
32.  Ohm, Paul. “Broken Promises of Privacy: Responding to the Surprising Failure of Anonymization.” UCLA Law Review 57 (2010): 17011777.
33.  Regulation (EU) 2016/679 (General Data Protection Regulation), arts. 5(1), 7, 22.
34.  Selbst, Andrew D., and Julia Powles. “Meaningful Information and the Right to Explanation.” International Data Privacy Law 7, no. 4 (2017): 233242.
35.  Solove, Daniel J. “A Taxonomy of Privacy.” University of Pennsylvania Law Review 154 (2006): 477560.
36.  Wachter, Sandra, Brent Mittelstadt, and Luciano Floridi. “Why a Right to Explanation of Automated Decision-Making Does Not Exist in the GDPR.” International Data Privacy Law 7, no. 2 (2017): 7699.
37.  Yeung, Karen. “‘Hypernudge’: Big Data as a Mode of Regulation by Design.” Information, Communication & Society 20, no. 1 (2017): 118136.